Review

Spannende noordpoolopera

De drie Zweden Andrée, Strindberg en Fraenkel hadden gewaarschuwd moeten zijn toen ze in 1897 hun noodlottige poolexpeditie ondernamen.

Niet lang daarvóór, in 1871, waren immers de resten van het 'Behouden Huys' ontdekt, het laatste onderkomen van het gezelschap van de Nederlandse ontdekkingsreiziger Willem Barentz. De stuurman overleefde precies 400 jaar voor de Zweedse expeditie weliswaar zijn zware overwintering op Nova Zembla, maar stierf uiteindelijk op weg naar huis. De ontdekking van Barentz' 'Behouden Huys' veroorzaakte in het laat-negentiende-eeuwse Nederland een ware mythevorming: gebruiksvoorwerpen van de overwinteraars werden prompt tentoongesteld in het toen net geopende Amsterdamse Rijksmuseum en het dagboek van de expeditielid Gerrit de Veer kreeg hernieuwde publieke belangstelling.

De stoutmoedige Zweedse poging de noordpool te bereiken doet Barentz' geschiedenis welhaast verbleken. De ingenieurs Andrée, Strindberg en Fraenkel reisden namelijk niet per boot, maar per luchtballon. Dat was vragen om moeilijkheden. Omdat de ballon niet bestand was tegen de kou en de hoge luchtvochtigheid, strandde het gezelschap al na drie dagen op het ijs. Zware bevoorradingen op sleeën met zich meeslepend, bereikte het drietal na een voetreis vol ontberingen uiteindelijk het onbewoonde Poolzee-eiland Vitön. Het plan om daar te overwinteren bleek onrealistisch: overmand door uitputting en kou stierven Andrée, Strindberg en Fraenkel op het 'Witte eiland'.

Pas in 1930 werd hun laatste kamp teruggevonden, met onder meer de dagboeken en het nog te ontwikkelen fotomateriaal van het drietal. De in Nederland woonachtige Zweedse componist Klas Torstensson stelde het libretto voor zijn opera 'De Expeditie' samen uit dit historische materiaal. Hij smeedde dagboekteksten van de expeditieleden, brieven van Strindbergs geliefde Anna Charlier en krantenberichten uit de tijd van de expeditie aaneen tot een even krachtig als persoonlijk 'docu-drama'.

Ook voor Torstensson gold dit project als een soort expeditie, zij het met een fortuinlijke afloop. De werken 'The last diary' en 'Barstend ijs', die de componist zeven jaar geleden schreef, kunnen in dat licht worden gezien als voorstudies. 'De Expeditie' werd door een reeks tegenslagen in het buitenland tot op heden nooit scenisch uitgevoerd. Het werk belandde in 1999 wél onder de vleugels van het Holland Festival, zij het slechts eenmalig en in concertante vorm. Dat de cd een opname is van die eerste uitvoering, is nauwelijks te geloven. Eötvös en het Radio Filharmonisch Orkest staan voortdurend op scherp (veel lof voor de slagwerkers), de personages worden verrukkelijk vertolkt door de uitstekende zangerscast, de opnamekwaliteit is superieur.

Opvallend is dat Torstensson in zijn stoer-granieten idioom dit keer ruimte biedt aan meer lyrische fragmenten. Zo bedeelde hij Anna Charlier met prachtige Puccini-achtige aria's vol verlangen en onrust, ontroerend mooi gezongen door Charlotte Riedijk. De dramatische kracht van het werk, de mooi volgehouden spanningsboog, de verfrissende contrasten tussen ruig en lyrisch en niet te vergeten Torstenssons eigenzinnige idioom maken 'De Expeditie' tot een muziekdrama dat het Nederlandse landschap ruim overstijgt. Het lijkt er intussen op dat de opera een plek vindt in het internationale circuit, maar een scenische reprise van het werk hier ten lande zou natuurlijk geen slecht idee zijn. Is dat misschien een ballon om eens bij De Nederlandse Opera op te laten?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden