Review

Spaanse anarchisten: net fundamentalisten

Saai schrijven over het Spaanse anarchisme is bijna onmogelijk. Maar Rinze Lenstra lukt het, in zijn ál te complete studie. Toch werkt zijn boek verhelderend.

De grote interesse voor de Spaanse arbeidersbeweging is omgekeerd evenredig aan haar belang in de geschiedenis, is wel gezegd. In een land dat tot voor dertig jaar geleden door aristocraten en soldaten werd bestuurd, bevat dat sarcasme een kern van waarheid.

Niettemin is het ontzag voor de Spaanse anarchisten die ten onder gingen in de Spaanse Burgeroorlog, begrijpelijk. Nergens hebben anarchisten zoveel hoop en vrees ingeboezemd als in Spanje. In Nederland, dat een bescheiden eigen libertaire traditie koestert, hebben onder anderen de literatoren Albert Helman en Anton Constandse over deze wonderlijke geweldenaars geschreven. Aan die kleine bibliotheek voegt Rinze Lenstra nu een lijvige kroniek toe die de verschijning en verdwijning van de anarchisten op het Spaanse politieke toneel nog eens helemaal uit de doeken doet.

Schrijven over Spaans anarchisme is schrijven over drama; over een verbijsterende boodschap – ’weg met de staat en de bazen!’– , over een apostolaat van dwepers onder analfabete landarbeiders, over pistoleros die het onrecht de arbeiders aangedaan met messen en kogels wreekten, over collectieven die alle wetten van de economie tartten, en tenslotte over de geïmproviseerde milities die zich in 1936 tegen de aanvallen van Franco’s beroepsmilitairen, en, halverwege de Burgeroorlog, ook tegen Stalins handlangers te weer stelden.

Hierover saai schrijven lijkt welhaast onmogelijk, maar Lenstra is het gelukt. De auteur is met zijn onderwerp begaan, maar zijn schrijf- en denktrant kunnen het beste als ‘overcompleet’ worden gekarakteriseerd. Het optreden van de politie is vijfhonderd bladzijden lang ’hard en meedogenloos’ en werkgevers en autoriteiten stellen zich al net zo lang ’onverzoenlijk’ op. De krampachtige poging om uitputtend verslag te doen en een oordeel over het anarchistisch optreden uit te stellen, verhindert de analyse. Onverklaard blijft bijvoorbeeld de merkwaardige omstandigheid dat net toen de natiestaat zijn onvermijdelijkheid bewees, her en der een kleine groep mensen opstond die het tegen dat idee op durfde te nemen.

Maar gaandeweg verkeert het nadeel van Lenstra’s langdradigheid in een voordeel. Uit de voortdenderende rij van beginselverklaringen, weigeringen tot compromissen en willekeurige aanslagen rijst een gezelschap van Verneiner, ontkenners, op die van geen wijken willen weten.

De hardnekkige jacht op een droom, de afschuw van de bezoedelde realiteit, de bijbehorende weerzin tegen de burgerlijke democratie, ze doen sterk denken aan de religieuze fundamentalisten van vandaag. En al gedragen de meeste overheden zich nu terughoudender dan de Spaanse politieke elite van een eeuw geleden, ook nu zie je staten steeds kwaadaardiger reageren op de luizen in hun pels. Net als toen doemen ook nu, juist door toedoen van idealisten, de contouren van een onverbiddelijke staatspolitiek op. In de vorige eeuw was dat het fascisme.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden