Review

'Sorry, dit moest er even tussendoor'

Koos van Zomeren ontwikkelde zich in het begin van de jaren tachtig van een schrijver van onversneden thrillers tot een schrijver van strikt literaire romans. Hij zocht de spanning niet langer in de oplossing van een moord op de laatste bladzijde, maar in de stijl waarin hij zijn verhalen uit de doeken deed. ,,Op zekere dag had ik een mooi verhaal, maar voelde er niets voor een moord bij te bedenken,' heeft hij ooit eens gezegd over die ommekeer in zijn schrijverschap.

ONNO BLOM

In dat licht bezien is het opmerkelijk dat de nieuwe roman van Koos van Zomeren, 'Deur in oktober', lijkt te draaien om de moord op een kunstschilder. Een thriller dus, maar van een bijzondere soort. De schrijver verklapt namelijk al op de eerste bladzijde bijna alle gebeurtenissen die voor, tijdens en na de moord zullen plaatsvinden. Van Zomeren introduceert zijn hoofdpersoon, de bijna vijftigjarige galeriehouder W.B. Walter, en vertelt meteen wat hem in het boek nog zal overkomen: ,,Later op de dag raakt hij betrokken bij de toekomst van een vrouw van wie hij de volgende ochtend pas te weten zal komen dat ze Louise Smit heet. Nog wat later slaat hij een goede fles wijn aan scherven op het hoofd van een zekere Eddy Paas, een schilder uit eigen stal nota bene. Vervolgens: wat hij zoal in het werk stelt om deze wandaad te verdoezelen.'

Wat bezielt de schrijver om zijn roman zo te openen? Ik kan er maar één oplossing voor bedenken. Van Zomeren voelt nog altijd 'de aantrekkingskracht van onherstelbare gebeurtenissen', zoals W.B. Walter het noemt. Tegelijk legt hij graag de moed aan de dag om 'weinig te laten gebeuren'. Van Zomeren wil, kortom, louter de aandacht vestigen op de constructie, de inhoud en de stijl van zijn boek.

,,Sorry, dit moest er even tussendoor', schrijft de schrijver daarom midden in de lopende tekst. Let op, lezers, hier is iets aan de hand! De meest in het oog springende constructie-trucs zijn de zogeheten 'flash forwards', de bijzondere vooruitblikken in de tijd in de roman. In 'Deur in oktober' handelt Walter op grond van gebeurtenissen die in de toekomst staan te gebeuren en die hij nog niet zou kunnen weten. De lezer krijgt bijvoorbeeld tot in de details te lezen hoe de liefdesrelatie tussen Walter en Louise Smit, een televisiepersoonlijkheid, zich zal ontwikkelen, terwijl de twee elkaar in werkelijkheid nog maar net hebben ontmoet. Daardoor krijgt de roman ook iets imaginairs. Heeft Walter toekomstvisioenen? Gáát dit allemaal ook werkelijk gebeuren? Of zijn het de fantasiën van de schrijver?

Naast aandacht voor de constructie vraagt Van Zomeren bijzondere aandacht voor zijn onderwerpen, waarvan de belangrijkste twee zijn: de liefde en de schilderkunst. Over beide onderwerpen doen zijn personages apodictische, soms niet al te gelukkige uitspraken. Het verlangen naar een ander omschrijven als 'een pijn die wil voortbestaan' kan misschien nog net, maar wat W.B. Walter over de schilderkunst - of: de 'boos aars', zoals hij zijn vak gekscherend noemt - te berde brengt is soms tenenkrommend. Cliché's als 'de kunstenaar loopt tegen zichzelf' of de vergelijking van een landschap met bergen en het vrouwelijk geslacht, gaat hij niet uit de weg. Toch is het de kunst die de sleutel tot de roman vormt. W.B. Walter koopt op een veiling een houtskooltekening van Léon Spilliaert (1881-1946): ,,Je ziet een dubbele deur, waarvan de ene helft dicht is en de andere openstaat. Eerst denk je dat het om een kast gaat. Daar staat iets, daar wacht iets. Of: daar heeft iets gestaan, daar hééft iets gewacht. Dan is het moment van schrik - om maar niet meteen van ontzetting of nog erger te spreken -, dan is dat moment net voorbij. [...] Dan begin je aan de verbinding (of afscheiding) tussen twee kamers te denken. In de ene ben je zelf, wat zich in de andere bevindt is een raadsel. Daar staat iets.'

Vanzelfsprekend geeft deze dubbele deur toegang tot het raadsel van de roman. In de eerste plaats in letterlijke zin. In de kelder van Walters galerie bevindt zich ook een deur, een onzichtbare waarachter zich een verbluffende collectie schilderijen van onder anderen Mauve, Mesdag en Israëls schuilhoudt. Op deze plek probeert Walter indruk te maken op Louise Smit. Op deze plek slaat Walter de kunstschilder Eddy Paas - wiens landschappen hij in de galerie exposeert - met een goede fles wijn op het hoofd.

In de tweede plaats is de dubbele deur van Spilliaert een symbool voor de toegang tot het nieuwe leven dat W.B. Walter te wachten staat. Op de drempel van de 'deur in oktober' overkomen de vijftigjarige galeriehouder allerlei vreemde dingen. Hij wordt verliefd. Hij wordt plotseling razend en slaat de kunstschilder Eddy Paas op zijn kop. En hij lijkt er op onnavolgbare wijze, en met hulp van hogerhand, in te slagen zijn daden met de mantel der liefde te bedekken.

Het verslag van die overgang van de ene levensfase naar de volgende heeft Van Zomeren in een zeer nadrukkelijke, gemaniëreerde stijl weergegeven. Niet alleen op het niveau van de constructie, maar ook in de zinnen zelf staat de schrijver zich nogal wat toe. Het moet gezegd: af en toe laat Van Zomeren zijn zinnen schitteren. Maar soms poetst hij te lang op al die korte, onafgemaakte frasen, herhalingen en uitwaaierende zinnen. Neem een zin als 'omdat ze naderhand altijd vragen wat ze aanhad toen je haar voor het eerst zag'. Is dat mooi?

Koos van Zomeren heeft met 'Deur in oktober' een curieuze roman geschreven. Hij is op elke bladzijde zo nadrukkelijk aanwezig dat hij zijn lezers uit het oog verliest. Zijn ironie staat betrokkenheid in de weg. Het vreemdste van alles is dat hij zich zelfs dat lijkt te beseffen. De succesvolle schrijver Zwager zegt ergens tegen W.B. Walter: ,,En al schrijf je nog zo'n goed boek - en dit is goed, daar zijn we het over eens - het is nooit goed genoeg.' Zulk zelfbewustzijn is dodelijk voor een schrijver. Het verandert zijn mooie zinnen in mooischrijverij. En dat kan de bedoeling niet zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden