TaalTon den Boon

Soms krijgen boektitels een tweede leven als woord of uitdrukking

De Boekenweek heeft het woordenboek sinds 1930 in elk geval twee woorden opgeleverd. Sinds het Boekenweekgeschenk ‘Somberman’s actie’ (1985) van Remco Campert is somberman(s) een ander woord voor pessimist. Jan de Hartog heeft met zijn ‘Herinneringen van een bramzijgertje’ (1967) het woord bramzijgertje, waarmee van oorsprong zeedampen werden aangeduid waarin vissers de duivel zagen, van een wat onschuldiger tweede betekenis voorzien: scheepsjongen op een botter.

Ook andere Nederlandse boektitels hebben een tweede leven gekregen als woord, uitdrukking of bron van toespelingen. Kamertjeszonde (‘ontucht, met bijgedachte aan benepenheid, alledaagsheid’) is daar een goed voorbeeld van. Het woord dankt zijn bestaan aan de gelijknamige roman uit 1897 van Herman Heijermans. ‘De wereld gaat aan vlijt ten onder’ (1954) van Max Dendermonde kreeg een tweede leven als bron van toespelingen als ‘de wereld gaat aan regelgeving / aan jaloezie ten onder’.

Een vergelijkbare bron van toespelingen is de boektitel ‘Voer voor psychologen’ (1960) van Harry Mulisch. In de media heeft zo ongeveer elke beroepsgroep (‘voer voor ­sociologen / economen / programmeurs’) al eens mogen plaatsnemen op de plek van de psychologen. Een van de mooiste titels die als bron dient, is misschien wel ‘Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan’ (1904) van Louis Couperus. In toespelingen als ‘van miniatuurtreintjes / van fossiele brandstoffen / van oud geld, de dingen die (niet) voorbijgaan’ wordt steevast de (on)vergankelijkheid van het genoemde verschijnsel benadrukt.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden