Column

Soms bepaalt de titel hoe je een boek schrijft

Beeld Olivia Ettema

‘Boven is het stil’ heette jarenlang ‘Henk’. Ik wist niet beter of dat zou de titel worden, als het boek eenmaal eindelijk uitgegeven zou worden. 

Ik had beter moeten weten, want in 1999 was ‘Perenbomen bloeien wit’ verschenen en dat boek heette in mijn computer ‘Zwart’, naar de titel van het eerste hoofdstuk. Dat kon niet. Nooit een omslag maken dat zwart is en ook geen titel met die kleur erin, en al helemaal niet als die titel maar uit één woord bestaat. Want dan verkoopt het boek niet; mensen vinden dat veel te negatief klinken. Dat zei mijn toenmalige uitgeefster. Inmiddels heb ik al heel wat zwarte omslagen gezien - nu net weer ‘Zout’ van Marc Reugenbrink - en ik ken ook best veel titels waar het woord zwart in voorkomt, denk aan ‘Vogels met zwarte poten kun je niet vreten’ van Anton Dautzenberg. Ik weet niet hoe goed die boeken verkochten of verkopen en ik weet ook niet of dat afhankelijk is van omslag of titel.

Maar goed, ik leverde ‘Henk’ in bij uitgeverij Cossee. De toenmalige redacteur liet Oek de Jong het manuscript lezen. Die was er wel tevreden over, maar zei ook: “Goed debuut hoor, maar je kunt dit niet Henk noemen.” Waarom hij dat zei weet ik niet of ben ik vergeten, hoe dan ook zou het die titel niet worden. “Is het een christelijk boek of zo?” vroeg mijn moeder me toen ze de definitieve titel hoorde. “Nee moeder”, zei ik, “ik doe niet aan geloof.” Ik bedoel: de titel zette mijn moeder op het verkeerde been, en als iets mijn moeder op het verkeerde been zet, zal dat zeker bij meerdere mensen gebeuren.

Negatieve titel

De strijd die aan ‘Rotgrond bestaat niet’ voorafgegaan is! Zelden zo gesteggeld over een titel. Bij een vooraanbieding aan boekhandelaren was terug- bericht dat ze dat een ‘negatieve titel’ vonden. Nu zou je je, als het aan mij ligt, nooit iets aan moeten trekken van boekhandelaren, maar toch leverde het een tweede ronde in de titelstrijd op. Die ik uiteindelijk gewonnen heb, zij het met een beetje water bij de wijn: er kwam een ondertitel waarin niet ‘en het naaktzwijn Wilma’ voorkwam, want dat was te grappig. Het werd ‘Over natuur en cultuurlandschap’, wat ik dan weer te serieus vond voor iemand als ik. Opvallend is dat de Duitse titel, zonder dat daar vooraf overleg over is geweest, een van de Nederlandse alternatieven was: ‘Echte Bäume weinen nicht’. Klagen doe ik daar dus niet over.

De titel is net als het omslag vaak iets voor de allerlaatste fase. En dan kan het dus gebeuren dat een titel waar de schrijver al heel lang mee leeft in één klap verdwijnt en vervangen wordt, wat een tijdlang een verweesd gevoel geven kan. Dat je boek in de winkel ligt en je je afvraagt: Wie zou dat boek geschreven hebben?

Beeld Olivia Ettema

Het kan ook zo zijn, en dat merk ik nu, dat een titel richting geeft aan wat je schrijft. Dat de titel bepaalt wat de inhoud van een boek wordt. Bij zo’n titel is het helemaal onvoorstelbaar dat een redacteur die zou willen wijzigen. Titels met een komma hebben mijn voorkeur. Ik ben gek op komma’s, maar op een omslag zie je ze bijna nooit. Uitgevers zijn heel huiverig voor een komma op een omslag. ‘Iets scherps, een priem’ van Gerard van Emmerik. Prachtig, nog los van de inhoud.

Al heel lang heb ik een titel waar nog eens een boek aan vastgeknoopt zou kunnen worden. ‘Het was nacht en er waren matrassen’. Geen idee hoe de honderden pagina’s gevuld moeten worden, maar die titel staat.

Gerbrand Bakker schrijft met Franca Treur om beurten een wisselcolumn over lezen, schrijven en het literaire leven.

Lees ook:

Gerbrand Bakker houdt van de omslagfase

Het maken van een boek bestaat uit een aantal fasen. De belangrijkste is natuurlijk de fase van het schrijven, door de schrijver. Als een schrijver niets schrijft, komt er ook geen boek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden