TaalTon den Boon

Sokkel en sok hebben een gemeenschappelijke oorsprong

Sokkel: soms tref je het woord een tijdlang niet aan, maar bij maatschappelijk ongenoegen of (dreigend) oproer duikt het altijd wel weer op in de krant. Zo berichtten de media deze week dat er in Engeland een standbeeld van zijn sokkel is getrokken. Naar aanleiding daarvan maakte gisteren een tot dusver alleen bij bronsgieters bekend werkwoord zijn entree in deze krant: afsokkelen. Het betekent ‘van zijn voetstuk afhalen’ en is een variant op het werkwoord dat meestal voor dezelfde handeling wordt gebruikt: ontsokkelen. Ooit berichtte de krant dat Stalin en Saddam Hoessein werden ontsokkeld, misschien vinden we het straks doodnormaal om te lezen dat nationale (zee)helden (die we dan wellicht nationale schurken en zeeschurken zijn gaan noemen) worden afgesokkeld.

Lichte sandaal

Volgens Van Dale dateert sokkel uit 1863, maar in de spelling socle is dit woord al decennia eerder in Nederlandstalige bronnen te vinden. ­Socle (voetstuk) is tevens de Franse vorm van ons leenwoord sokkel, dat via het Italiaans verder teruggaat op de Latijnse verkleinvorm socculus (lichte sandaal) van soccus (kleine schoen). Daarvan is ook ons woord sok afgeleid, dat in het Middelnederlands slof of muil (van katoen of wol) betekende en pas in het Nieuw-Nederlands courant werd in de betekenis die het nu heeft: korte kous die de voet (en de enkel) bedekt.

De etymologische verwantschap tussen sok en sokkel komt treffend tot uitdrukking in de verhaspeling van ‘iemand van zijn sokken rijden’ tot ‘iemand van zijn sokkel rijden’. Meestal zal die verhaspeling het gevolg zijn van gebrekkige kennis van het idioom, maar was ongetwijfeld een bewuste woordspeling toen het Noord-Hollands Dagblad in 2011 berichtte over een kraanwagen die het beeld van J.P. Coen in Hoorn had aangetikt en zo van zijn sokkel gestoten: ‘Het standbeeld van J.P. Coen (…) van zijn sokkel gereden’.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden