Sociaal contact, leesplezier en diepgang ineen: leesclubs zijn populair

De leesclub in Amersfoort, met rechts Sander Scherrenberg (34). Beeld Werry Crone

In aanloop naar de eerste Week van de Leesclub bezoekt Trouw een groep in Amersfoort. “Wat leidt die hoofdpersoon een spannend leven! Daar kunnen wij niet aan tippen.”

Sander Scherrenberg (34), geschiedkundige, was op zoek naar ‘sociaal contact met inhoud’. Hij ging eens kijken bij een leesclub in zijn woonplaats Amersfoort en was meteen verkocht. De overige zeven leden bleken een stuk ouder dan hij, tussen 63 tot 74 jaar, maar hij voelde zich er thuis. “Als jongste krijg ik extra veel aandacht”, zegt hij met een lach. Omgekeerd zijn de anderen blij met zijn ‘jeugdige perspectief’.

Scherrenburg is bepaald niet de enige Nederlander die de weg naar een leesclub heeft gevonden. Ons land telt naar schatting drie- tot vijfduizend leesclubs met gemiddeld negen leden per groep. Het potentieel is nog veel groter, denken ze bij koepels als Senia en Literatuurclubs Drenthe. Daarom begint maandag de allereerste ‘Week van de Leesclub’. Het publiek kan dan kennismaken met het brede aanbod: literatuur, (kunst-)geschiedenis, biografieën, filosofie, Franstalige boeken – voor elk wat wils.

De leesclub in Amersfoort bespreekt de historische roman ‘Gisèle’ van Susan Smit. Beeld Werry Crone

Ter kennismaking houden tientallen clubs de komende week open huis. Ook worden er zo’n honderd nieuwe groepen opgericht. Maar hoe werkt dat nou, zo’n leesclub?

Het is maandagavond tegen 19.30 uur als de eerste boekenliefhebbers binnendruppelen in de Amersfoortse huiskamer van Yvonne Dijkhuis (74). De koffie staat te pruttelen. Hoewel de groep pas een jaar samenkomt, heerst er een vertrouwde sfeer. Op het programma: de historische roman ‘Gisèle’ van Susan Smit. Het boek bevat het geromantiseerde verhaal van kunstenares Gisèle van Waterschoot van der Gracht, die tijdens de Tweede Wereldoorlog een affaire had met de dichter en notoire rokkenjager Adriaan Roland Holst.

“Zullen we beginnen?”, zegt Scherrenberg. Het is pas zijn vierde keer bij de club, maar nu al is hij aan de beurt als gespreksleider, een rol die per avond rouleert. Hij trapt af door zijn leeservaring met de anderen te delen. Van de vier boeken die hij tot dusver met de club heeft gelezen, vindt hij ‘Gisèle’ verreweg ‘het pakkendst’. “Als geschiedkundige houd ik van historische romans”, verklaart hij. “De oorlogsjaren vind ik goed uitgewerkt. Het enige minpuntje: vanaf pagina 340 wordt het wat saaier. Dan gaat die moeizame relatie voor de vijfde of zesde keer aan en uit. Bed in, bed uit… Toen wist ik het wel.”

Gastvrouw Dijkhuis kan zich die ergernis voorstellen. Toch vond ook zij de roman geslaagd. Ze had het boek in 2014 al eens gelezen. Nu viel haar opnieuw op wat een ‘fantastische, creatieve vrouw’ Gisèle was: iemand die zich niet door conventies liet weerhouden. “Ze is 100 jaar geworden. Ik had haar graag willen ontmoeten.”

Ter voorbereiding heeft elke deelnemer thuis een ‘leeswijzer’ ontvangen. Het document is opgesteld door een literair deskundige van koepel Senia, waar 1300 leesclubs bij zijn aangesloten. De twaalf pagina’s bieden achtergrondinformatie over het boek en de schrijfster, plus een analyse van de thema’s en de personages. Tot slot volgen enkele recensies en een vragenlijst, bedoeld als basis voor discussie.

Ondanks de leeswijzer is de voorbereiding niet bij iedereen vlekkeloos verlopen. Zo heeft Frans Weijzen (71), gepensioneerd advocaat, per ongeluk het verkeerde boek gelezen. Toen hij in de boekhandel vroeg om ‘Gisèle’, kreeg hij ‘De eeuw van Gisèle’, een recente biografie die Annet Mooij aan de kunstenares heeft gewijd. “Ik ben best gelukkig met die vergissing”, zegt Weijzen. “Mijn boek is veel uitvoeriger dan dat van jullie. Het gaat over het hele leven van Gisèle, en dat van jullie alleen over de oorlogsjaren en over haar relatie met Roland Holst. Die vrouw had in werkelijkheid nog veel meer affaires. Ze dook met allerlei jonge jongens het bed in. Wat een spannend leven! Daar kunnen wij niet aan tippen.”

De Amersfoortse leesclub in actie. Beeld Werry Crone

“Hoho, daar weet jij niets van”, werpt Carla Huitema (67) tegen. “Precies”, valt Dijkhuis haar bij. “Wij zijn ook 24 geweest!” Er ontstaat een discussie over de aard van de relatie tussen Gisèle en de dichter. Ging het puur om seks of deelden de geliefden meer? En hoe zat het met de affaire die Roland Holst tegelijkertijd had met ene Mies, een aantrekkelijke actrice? “Die Mies was een soort Sylvia Kristel”, schampert Nynke Jo Ceele (63). De jonge Scherrenberg kijkt haar vol onbegrip aan. “Ja, dat was ooit een ster uit de seksfilm ‘Emmanuelle’.” Ah, die naam roept ook bij de benjamin wat beelden op.

Een volgend punt van discussie is de Kulturkammer. Roland Holst weigerde zich daar aan te melden, terwijl de nazi’s dat voor kunstenaars verplicht stelden. Actrice Mies had er minder moeite mee. Het brengt de clubleden op de vraag wat zij zelf hadden gedaan. “Ik weet het niet, maar ik mag toch hopen dat ik voldoende principes en moraal zou hebben om weg te blijven van de Kulturkammer”, zegt Weijzen. Huitema twijfelt: “Het was ook een pragmatische keuze om je vak nog te kunnen uitoefenen.”

Dan komt Ceele met een persoonlijk verhaal over haar ouders, waar iedereen even stil van wordt. Haar ouders stelden zich in de oorlog principieel op, vertelt ze, net als hun vrienden, al eindigden sommigen daardoor ‘als een wrak’. “Mijn vader was altijd fel tegen nazi’s en fascisten”, zegt ze. “Maar hij had mededogen met mensen die uit pragmatisme een verkeerde afweging maakten. Hij zei: ‘Je moet mensen beoordelen op hun daden, niet op alleen een lidmaatschap van de NSB.’”

Stimulans

Deze verdieping is precies wat Weijzen aan de leesclub waardeert. Hij zit bij nog twee andere groepen, maar een daarvan zegt hij binnenkort vaarwel. “Te babbelig”, verklaart hij met een vies gezicht. De andere leden zitten op dezelfde lijn: ze genieten van het sociale contact, maar het gesprek moet wel niveau hebben. Anders kun je net zo goed bij een wandelclub gaan.

De leeswijzer van stichting Senia bij het boek Gisèle van Susan Smit. Beeld Werry Crone

De deelnemers, wonend op fietsafstand van elkaar, komen steeds bij iemand anders samen. Ze zijn overwegend hoogopgeleid en lezen veel, tientallen boeken per jaar. Voor Scherrenberg vormt de club ook een stimulans om een roman eens uít te lezen, want hij heeft thuis stapels halfgelezen boeken liggen. Niemand ervaart het lezen als huiswerk. “Je moet wel van lezen houden als je bij zo’n club gaat”, zegt Nel Schipper (71). “In het verleden heb ik meegemaakt dat mensen het boek niet lazen en alleen voor de gezelligheid kwamen. Die waren meestal snel vertrokken.”

In februari vorig jaar kwam de club voor het eerst bij elkaar. Het eerste halfjaar lazen ze vier boeken. In mei planden ze nog eens zeven romans voor het nieuwe jaar. Ze kozen alles in overleg. Koepel Senia stelt elk jaar van vijftig tot zeventig boeken een leeslijst beschikbaar. Daaruit maakt elke club een eigen selectie. De Stichting Literatuurclubs Drenthe – 250 groepen met 1840 deelnemers – beperkt zich tot vier boeken per jaar. Los van deze koepels zijn er ook zogeheten ‘wilde clubs’ die volkomen vrij opereren.

Leesclubs bestaan vooral uit vrouwelijke 65-plussers. Dat liet Marjolein van Herten, universitair docent letterkunde aan de Open Universiteit, drie jaar geleden al zien in haar proefschrift over leesclubs. Maar de mannen zijn in opkomst, merken ze bij koepel Senia. Mannen lezen in plaats van literatuur liever non-fictie. Vandaar dat er nu veel nieuwe leesclubs verschijnen rond thema’s als geschiedenis en filosofie.

In Amersfoort zijn ze blij dat hun groep gemengd is, met zes vrouwen en twee mannen. Dankzij de mannen ontstaat er een andere dynamiek, vinden de vrouwen, al kan niemand aangeven waar dat precies in zit.

Buiten het prettige contact heeft een leesclub als voordeel dat je nog eens een onverwacht boek leest. Neem ‘Gisèle’. Scherrenberg zou dat boek zelf nooit uit de kast trekken, al was het maar omdat de bibliotheek het symbool van twee hartjes op de rug heeft geplakt. Schrijfster Susan Smit is bovendien een voormalig fotomodel en een zelfbenoemde ‘heks’, wat ook diverse leden afschrikte. Maar haar boek overtrof elke verwachting, erkent Scherrenberg.

Natuurlijk zit er ook wel eens een echte miskleun tussen. Dijkhuis en Weijzen kwamen bijvoorbeeld geen van beiden door ‘Zeven soorten honger’ van Renate Dorrestein heen. “In de leesclub hebben we toen besproken waarom wij tweeën het boek zo vervelend vonden”, zegt Dijkhuis. “Het werd zo’n inspirerende discussie dat ik het boek daarna alsnog heb uitgelezen.”

Tegen 21.30 uur is ‘Gisèle’ van alle kanten belicht. Iedereen trekt zijn winterjas weer aan. De volgende afspraak is eind februari. Dan staat ‘De heilige Rita’ van Tommy Wieringa op de rol, al kunnen sommigen zich best iets spannenders voorstellen. “Een boek over Emmanuelle, kunnen we dat niet eens doen?”, oppert Weijzen met pretoogjes. “Helaas”, antwoordt Dijkhuis. “Dat zit niet in het pakket.”

Meer informatie over bijeenkomsten en andere activiteiten op: www.weekvandeleesclub.nl

Online-leesclubs hebben ook hun charme

Wie voor een leesclub liever niet afreist naar een vreemde huiskamer of een bibliotheekzaaltje, kan ook online terecht. Er bestaan leesgroepen in alle smaken: van fora met diepgravende discussies tot en met sites waar je alleen leestips krijgt.

Vooral millennials vinden elkaar op internet, bijvoorbeeld in Facebookgroepen rond het thema lezen. Die clubs lopen vaak verrassend goed. Zo telt de Facebookgroep ‘Young adults boeken en series’ bijna achtduizend leden. Je kunt er discussiëren over boeken uit dit specifieke jeugdgenre. In de tijdlijn zie je bovendien welke boeken je vrienden lezen en wat zij ervan vinden.

Heb je een profiel op Goodreads.com, dan kun je daar alle boeken die je leest invoeren. Andere leden zien dan tot welke bladzijde je gevorderd bent; ze kunnen je ook vragen of je een boek aanraadt. Hebban.nl is een vergelijkbare gemeenschap. Daarnaast bestaan er talloze ‘bookstagrams’, soms met een ‘boek van de maand’ dat mensen tegelijk lezen om ervaringen uit te wisselen.

Samantha Stroombergen (28) is een enthousiaste online-gebruikster. Ze zit onder meer in de Facebookgroep ‘Samen lezen is leuker’, met 12.000 leden. Deze club is een platform waar je commentaar op boeken kunt leveren en waar je suggesties voor nieuw leesvoer krijgt. Je vindt er recensies, columns, tips, winacties en interviews met auteurs. Stroombergen volgt daarnaast veel blogs. “Als je weet welke blogger dezelfde smaak heeft als jij, kun je daar veel tips vandaan halen.”

Voor een ‘offline’-leesclub bij iemand thuis heeft Stroombergen geen tijd. Ze schrijft zelf thrillers, heeft daarnaast een baan als copywriter bij KLM en runt met twee vriendinnen een blog over boeken, ‘Readalicious’. “Ik kan niet geregeld ergens samenkomen om een boek te bespreken. En misschien lezen ze net iets waar ik geen trek in hebt.” Internet vindt ze daarom een ‘uitkomst’, vooral voor ‘jongeren en mensen met een drukke baan’.

Discussies zijn online niet per se oppervlakkiger dan in een huiskamer, zegt Stroombergen. “Ook op Goodreads en bij Hebban zijn er begeleide besprekingen waar je diepzinnige vragen krijgt. Je hebt online bovendien meer tijd om na te denken voor je reageert. Daardoor ligt het niveau soms zelfs hoger dan bij mensen thuis.”

Lees ook:

Leesclubs zijn terug van nooit weggeweest, ontdekte Marjolein van Herten, die onlangs op het onderwerp promoveerde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden