Hollands Decor Händel in Hillegom

Sloeg Händel nabij Hillegom over de kop?

Beeld Sander Soewargana

Trouw bezoekt deze zomer plekken die belangrijk zijn in leven of werk van een kunstenaar. Vandaag het mysterie van van Händel bij Hillegom: sloeg zijn koers nu over de kop, of niet? 

In 1750 kreeg Händel een zwaar ongeluk. In Nederland. Het had hem zomaar zijn leven kunnen kosten, en dan hadden we in Wikipedia kunnen lezen: Georg Friedrich Händel (Halle, 1685 – Hillegom, 1750). Maar de componist leefde nog negen jaar langer, al ging het na 1750 wel bergafwaarts met hem, vooral met zijn ogen. De tot Engelsman genaturaliseerde Duitser stierf uiteindelijk, compleet blind, in zijn huis in Brook Street in Londen en werd als een nationale grootheid bijgezet in Westminster Abbey.

Maar het had dus zomaar anders kunnen aflopen. Toen Händel van Den Haag naar Haarlem reisde, sloeg de koets ergens op de route over de kop. Waarom en waar, dat weten we niet, maar de componist raakte ernstig gewond. In ieder geval was hij zo geblesseerd dat hij in Haarlem niet in staat bleek op het beroemde orgel in de Sint Bavo te spelen. We komen erop terug.

Overigens is er slechts één bron die bericht over dit opvallende incident in Händels leven. Händel zelf heeft het in zijn brieven nooit over dit ongeluk gehad. Het is vreemd dat Händel een tijdje later, toen hij vanuit Nederland een brief schreef aan zijn dierbare vriend Telemann, met geen woord rept over het incident, dat toch behoorlijk ingrijpend moet zijn geweest.

Homoseksueel?

En dus wordt er door biografen en musicologen volop getwijfeld of het ongeval überhaupt wel heeft plaatsgevonden. Geen enkele Hollandse krant heeft er bijvoorbeeld een berichtje aan gewijd, wat vreemd is, omdat de componist die ergens tussen Den Haag en Haarlem over de kop sloeg  ook tijdens zijn leven al wereldberoemd was. Een ongeluk waarbij Händel betrokken was, zou nieuws geweest zijn. Sowieso is de periode augustus-december 1750 een behoorlijke blinde vlek in de Händel-­biografie, en blinde vlekken, dat is voer voor speculatie.

Reisde de componist in die periode door naar Duitsland om familie in zijn geboortestad Halle te bezoeken? Of ging hij naar Aken om mineraalbaden nemen? In ieder geval was de laatste kans op de zo gewenste ontmoeting met Bach verkeken. Zijn grote tijdgenoot was een maand eerder in Leipzig – dertig kilometer van Halle – overleden. Het is dat Amsterdam in 1750 nog in de verste verte geen Gay Capital was, maar anders was er ook vast iemand geweest die daar een theorie omheen had bedacht. Want ook al is er nauwelijks bewijs voor, menig biograaf vraagt zich af of Händel homoseksueel was.

Getrouwd was hij in elk geval niet en hij heeft niet zoals Bach voor een groot én muzikaal nageslacht gezorgd. Maar dat homo-gerucht, dat is hardnekkig. Een paar jaar terug voer op de jaarlijkse Canal Parade een bootje mee waarop een groepje musici – heel toepasselijk – Händels ‘Water Music’ speelde. Aan het bootje hing een plakkaat waarop geschreven stond: ‘Händel was gay, handle it!

Geen snipper bewijs

Hoe dan ook, uitvoerig onderzoek van de Britse Richard G. King (in het wetenschappelijke tijdschrift Music & Letters, 1992) heeft uitgewezen dat Händel langer in Nederland verbleef dan eerder altijd werd aangenomen, en dat hij waarschijnlijk helemaal niet in Duitsland is geweest. Laten we terugkeren naar dat schimmige ongeluk, waarover speurneus King in Nederlandse archieven trouwens geen snipper bewijs vond.

Maar in de al genoemde enige bron staat het zwart op wit. Op 21 augustus 1750 meldt de Engelse krant The General Advertiser: ‘Mr Handel, who went to Germany to visit his friends sometime since, and between the Hague and Harlaem had the Misfortune to be overturned, by which he was terribly hurt, is now out of danger’.

De grote Händel was dus volgens dit bericht ten gevolge van dit ongeluk ‘vreselijk gewond’ geraakt. Maar op welke plek precies de koets op de weg tussen Den Haag naar Haarlem omsloeg, daar is niets over bekend. Volgens een in achttiende-eeuws Holland gespecialiseerde historicus is het maar de vraag of een beroemdheid als Händel met de normale postkoets is gegaan. Meer waarschijnlijk is dat de gefortuneerde componist op het drukke traject tussen de twee steden gebruikgemaakt heeft van een particuliere diligence-dienst.

Navraag bij het archief in Haarlem levert een tamelijk onbevredigend antwoord op. De woordvoerder beweert dat er al eerder onderzoek naar is gedaan, maar dat men niets heeft kunnen vinden. En dus, beweert hij doodleuk, heeft het ongeval waarschijnlijk nooit plaatsgevonden. Voor dit verhaal kunnen we deze uitleg natuurlijk niet accepteren.

Gekneusde vingers

Wat te denken van het feit dat Händel, toen hij op 28 augustus in Haarlem arriveerde (een week dus na het bericht van zijn ongeluk), niet op het wereldvermaarde Christian Müller-orgel in de Sint Bavo heeft gespeeld? Hij heeft er slechts geluisterd naar de kunsten van de vaste organist daar, Henricus Radeker. Het is ondenkbaar dat orgelvirtuoos Händel zich deze kans om op dit grote en unieke orgel te gloriëren heeft laten ontnemen. Temeer daar hij tien jaar eerder, toen hij ook al in Haarlem op bezoek was, ruim een half uur met groot genoegen op het toen net twee jaar oude orgel speelde.

De enig plausibele reden dat hij dat in 1750 niet gedaan heeft is, dat de componist nog te geblesseerd was, te bont en blauw vanwege het ongeluk. Gekneusde vingers, een beurse heup, verstuikte enkels, breuken? Wie zal het zeggen. Feit is wel dat de inmiddels 65-jarige Händel volop van het goede leven had genoten, en inmiddels behoorlijk corpulent was. De vele vetrollen hebben zijn val goed gebroken, zogezegd.

Hoe de routes tussen Den Haag en Haarlem via onverharde wegen in 1750 liepen is niet helemaal duidelijk. Meest waarschijnlijk is dat Händel in elk geval over Leiden reisde. Het beroemde Van Hagerbeer-orgel in de Pieterskerk zou Händel beslist niet links hebben laten liggen. Want in orgels was deze begenadigd orgelspeler meer dan normaal geïnteresseerd. Het was zelfs zijn voornaamste reden om naar Nederland af te reizen, omdat daar een paar van de beste orgels ter wereld gebouwd waren.

Zijn oud-leerling prinses Anna van Hannover

En nóg een reden om naar Nederland te gaan: op paleis Het Loo woonde zijn vroegere Londense leerling prinses Anna van Hannover, getrouwd met stadhouder Willem IV. Hij was dol op haar, en zij op hem.

In ieder geval was de componist zo’n tien dagen na zijn bezoek aan het Haarlemse orgel voldoende hersteld van zijn blauwe plekken om te kunnen spelen op het orgel van de Grote Kerk in Deventer. Een bericht van 10 september daarover in de Oprechte Haerlemse ­Courant stelt: ‘Den 8 deezer is zyne Doorluchtige Hoogheyd de Heere Prince van Oranje onze Erf Stadhouder, nevens haare Koninglyke Hoogheyd Mevrouw de Princesse (…) alhier in de Groote Kerk geweest (…) om den Heer Händel, Capelmeester van zyne Koninglyke Majesteyt van Groot-Brittannien, op het Orgel te hooren speelen.’

En dan speelt de componist in december, voordat hij via Rotterdam weer naar Londen vaart, ook nog op het orgel van de Nieuwe Kerk in Den Haag.

Afgezien van de vele lacunes in zijn bezigheden in Nederland tussen augustus en december 1750 blijft vooral de vraag knagen waar Händel nou precies dat ongeluk kreeg. Het is onmogelijk te zeggen. Sommigen beweren dat de koets of diligence waar hij inzat overvallen is, maar ook daarvoor ontbreekt elk bewijs. Er is, zoals gezegd, veel gespeculeerd, en laten we daar dan nog maar wat speculatie aan toevoegen.

We laten Händels diligence kantelen in Hillegom, een dorp waar in 1750 welgestelden uit de steden veel prachtige buitenplaatsen hadden in het binnenduingebied. De Keukenhof en ’t Hof van Hillegom waren daar voorbeelden van. Wie weet heeft een van die stadse rijken de componist wel in zijn riante buitenplaats onderdak geboden, om daar in alle rust van schrik en verwondingen te herstellen alvorens hij doorreisde naar het orgel in Haarlem.

Hillegom dus. De grandeur van vroeger is er vandaag de dag wel verdwenen, de meeste buitenplaatsen bestaan niet meer. De onooglijke en weinig romantische provinciale weg N208 loopt er nu doorheen. Wie weet volgt het tracé van die weg wel het aloude onverharde spoor waar Händels diligence over de kop sloeg.

Lees ook:

Madame Manet kwam uit Zaltbommel

Blond en rond was ze. Suzanne Manet, de kersverse vrouw van de schilder Edouard Manet, zal een opvallende verschijning zijn geweest tussen de slanke brunettes in het Parijs van 1863. Er was nog iets bijzonders aan haar: ze speelde prachtig piano. Ze had de schilder leren kennen, doordat ze zijn jongere broertjes pianoles gaf.

In het kielzog van Witsen door de havens van Dordrecht

Net als de kunstenaar zo’n 120 jaar geleden zitten we in een bootje om door de Dordtse Voorstraatshaven te varen. De schilder roeide zelf, ons motorbootje wordt bestuurd door Timo Homburg. We gaan op zoek naar de plekken die Witsen – bekend van zijn bijna fotografische weergave van donkere stadsgezichten – in 1898 en 1899 vanaf een bootje heeft getekend als basis voor een reeks etsen en schilderijen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden