Review

Slachtoffers krijgen naam en gezicht Jad Vasjem-museum

Het is naast de Klaagmuur het belangrijkste symbool van Israël: Jad Vasjem in Jeruzalem, de gedenkplaats van de holocaust. Morgen wordt een geheel vernieuwd museum geopend.

Officiële buitenlandse bezoekers worden altijd als eerste naar Jad Vasjem geleid, een complex van gedenkplaatsen en musea. Dagelijks wandelen er schoolkinderen rond; het is een vast onderdeel van het onderwijs in Israël.

Vanaf morgen is er nog meer te zien. Dan wordt een vernieuwd historisch museum geopend in wat wel genoemd wordt de grootste politieke operatie sinds de begrafenis van Jitschak Rabin tien jaar geleden. VN-baas Kofi Annan, staatshoofden, premiers -inclusief premier Balkenende, ministers en hoogwaardigheidsbekleders uit de gehele wereld komen de ceremonie opluisteren.

De facelift die het museum heeft ondergaan is omvangrijk. In feite staat er een geheel nieuw bouwwerk dat -politieke belangen zijn er niet vreemd aan- opnieuw de centrale plaats van Israël als erfgenaam van de vermoorde Joden moet bevestigen.

De afgelopen jaren zijn overal ter wereld holocaustmusea gesticht. Jad Vasjem kon en wilde niet achterblijven. ,,Natuurlijk speelde bij ons ook de gedachte dat we onze voortrekkersrol willen behouden'', zegt Avner Sjalev, directeur van Jad Vasjem. ,,Het is belangrijk dat Jeruzalem dé plaats blijft voor de herinnering van de holocaust.

We hebben ook een voorsprong van tientallen jaren ervaring, zowel als museum als in de studie van de holocaust en de enorme archieven waarover we beschikken, met zo'n 60 tot 65 miljoen pagina's aan documenten. Daarnaast was vernieuwing noodzakelijk. Binnenkort is de generatie die het heeft meegemaakt verdwenen. Er is nu een derde en vierde generatie, die op een andere manier naar de holocaust kijkt.''

Sjalev staat bij de entree van het nieuwe museum, een uitgestrekte ondergrondse boulevard die zich door de 'Heuvel der Herinnering' klieft. Dat doorboren van de berg, die breuk, moet de totale vernietiging van het Joodse leven symboliseren. Aan weerszijden lopen de betonnen muren schuin naar boven, naar elkaar toe zodat ze een trapezium, haast een driehoek vormen, wat samen met het grauwe beton een sfeer van neerslachtigheid creëert.

De eigenlijke tentoonstelling bevindt zich aan beide zijden in een soort alkoven, galerijen, die ieder een stuk geschiedenis van de holocaust vertellen. De bezoeker wordt er gedwongen heen geleid door de greppels op de boulevard die hem de doorgang beletten. Elke greppel vormt een mijlpaal, zoals meteen aan het begin de greppel vol boeken de boekverbranding verbeeldt.

VERVOLG OP PAGINA 2

VERVOLG VAN PAGINA 1

Er is lang nagedacht over het concept. Het museum moest aantrekkelijk zijn, gebruik maken van de nieuwste technieken. Maar het mocht geen Disneyland worden.

En wat moest de boodschap zijn? Want niet alleen het gebouw en de opstelling zijn vernieuwd, ook het idee wat een Israëlisch gedenkmuseum moet symboliseren, heeft een transformatie ondergaan.

Een Israëlische journalist dook onlangs in de archieven van de Knesset en ontdekte dat in 1953, vlak voor de oprichting van het oude museum, de meningen al hevig verdeeld waren. Een vertegenwoordiger van links meende dat de nadruk moest liggen op het zionisme als inspiratiebron voor de verzetshelden bij hun opstand tegen de nazi's. Hij kreeg de volle laag van een vertegenwoordigster van rechts, die hem ervan beschuldigde te discrimineren tussen doden en doden, 'alsof ze in de ovens met hun partijlidmaatschapskaart hadden gezwaaid'.

Een rabbijn van de ultraorthodoxe stroming stond erop dat de slachtoffers herdacht zouden worden door van het museum een plaats te maken waar men zich kon wijden aan de bijbelstudie. En de leidster van de vrouwenbeweging van de Arbeiderspartij eiste een speciale plek voor de nagedachtenis aan de omgekomen vrouwen en kinderen.

Voor de toenmalige premier David Ben Goerion stond het vast dat de herinnering van de holocaust vooral moest dienen als ultieme rechtvaardiging van het bestaan van de Joodse staat. De dood van de zes miljoen Joden was immers mede een gevolg van hun onbeschermde, statenloze bestaan in Europa.

Israëlische geschiedschrijvers strijden tot de dag van vandaag over de vraag in hoeverre de passieve houding van het zionistische leiderschap in Palestina ten tijde van de holocaust te verklaren valt uit hun afkeer van het Joodse bestaan in de diaspora -de antithese van het zionisme.

Tekenend was de uitspraak van Ben Goerion dat, als hij voor de keus stond alle kinderen uit Duitsland te redden door ze naar Engeland over te brengen of slechts de helft door ze naar Palestina over te brengen, hij voor dat laatste zou kiezen. ,,Want we hebben niet alleen rekening te houden met die kinderen, maar we moeten ons ook historisch verantwoorden ten aanzien van het Joodse volk.'' Toen Ben Goerion zijn uitspraak deed, in 1938 na de Kristallnacht, wist nog niemand wat voor vernietiging in het verschiet lag.

Het oude museum was in oorsprong vooral bestemd voor het Israëlische publiek. ,,Het is nu veel internationaler'', zegt professor Dan Michman, een aan Jad Vasjem verbonden onderzoeker van de holocaust. ,,Hoewel er natuurlijk nog altijd een enorm verschil is met holocaustmusea elders. Neem het museum in Washington. Daar ligt nadruk op de vraag 'hoe konden mensen deze moord begaan'. Daar ook moeten ze eerst uitleggen wat Joden zijn. Hier in Jeruzalem is dat overbodig. De slachtoffers, de Joodse achtergrond, het leven van de Joden in Europa staan centraal, alleen dit keer natuurlijk met veel meer moderne technieken. In het oude museum keek je foto's en als je na twee uur naar buiten kwam, had je het equivalent van twee boeken aan teksten gelezen. Tegenwoordig moet alles te zappen zijn.''

Toch blijft in de nieuwe aanpak de nadruk liggen op de authentieke aspecten. Het bordje Westerbork-Auschwitz moet nog opgehangen worden aan het houten perronnetje. De Lesznostraat uit het getto van Warschau is nagebouwd. Het eigengemaakte monopoliespel uit Theresienstadt ligt in de vitrine.

Maar ook de portretten van de daders hangen er, en het programma voor de Wannsee-conferentie, waar de architecten van de vernietiging hun plannen smeedden. Voor het eerst is er ruimte gecreëerd voor de vervolging van de zigeuners en homoseksuelen -hoewel in een klein hoekje. Het grote verhaal blijft dat van de vervolging, de vernietiging van het Joodse leven, verteld vanuit Joods perspectief.

Ironisch genoeg was het oude museum vooral aangewezen op de foto's die de Duitsers hadden genomen, zij hebben als enigen de Jodenvervolging nauwkeurig gedocumenteerd. Foto's van Joodse fotografen bestaan er nauwelijks. ,,Daarom'', legt Sjalev uit, ,,hebben we nu gebruik gemaakt van onze collectie schilderijen en tekeningen, van bekende Joodse schilders en tekenaars alsook simpele kindertekeningen.'' Het brengt ineens kleur in de zwart-wit herinnering aan de holocaust.

In de laatste, conusvormige ruimte gaapt een enorme put, een diepe afschrikwekkende afgrond. Daarboven, tien meter hoog, hangen rondom portretten van slachtoffers. Tegen de wanden staan enorme vakken met de namen van 2,5 miljoen slachtoffers. Meer dan de helft van de vakken is nog leeg, voor de namen van nog eens 3,5 miljoen. Het nieuwe Jad Vasjem poogt de slachtoffers een naam en een gezicht te geven.

Michman: ,,Het oorspronkelijke museum was nationalistischer en zionistischer. Er is nu veel minder nadruk op het gewapende verzet. Maar uiteindelijk vertelt elk museum een eigen verhaal. In Washington eindigt het holocaustmuseum met de Amerikanen die de Europeanen komen bevrijden. Hier, in Israël, ga je na die lange tocht door het verleden naar boven, naar buiten, het licht tegemoet. Aan het eind van die boulevard zie je ineens rondom de heuvels van Jeruzalem liggen. Dat blijft toch ons verhaal.''

Inez Polak

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden