null Beeld

TaalTon den Boon

Sinds wanneer antwoorden we ‘naar eer en geweten’?

‘Naar eer en geweten’ is typisch zo’n woordcombinatie waarvan je haast automatisch denkt dat ze er altijd al is geweest. Mensen gebruiken deze formule om te benadrukken dat ze oprecht zijn en overtuigd van de waarheid van wat ze zeggen. Zo kun je ‘naar eer en geweten’ antwoorden, handelen of iets verklaren.

In feite blijkt ‘naar eer en geweten’ pas sinds 1976 in de Dikke Van Dale te staan. Voordien stond er al wel een verwante formule in het woordenboek: ‘naar plicht en geweten’ (volgens iemands beste overtuiging). Omdat ‘naar eer en geweten’ niet beschreven wordt in het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT), dat het Nederlands van 1500 tot 1976 beschrijft, zou je haast gaan denken dat deze formule relatief nieuw is.

Oprechte lieden

Die gedachte is onjuist, want al aan het begin van de 19de eeuw blijkt ‘naar eer en geweten’ regelmatig in boeken en kranten voor te komen. En in de 18de eeuw verschenen teksten waarin staat dat mensen iets ‘volgens eer en geweten’ of ‘op hun eer en geweten’ verklaren. Dat moeten wel ‘luyden van eer en geweten’ (oprechte lieden) zijn geweest, want die uitdrukking is nog ouder. Ze is mogelijk rond 1700 als vertaling van de Franse combinatie ‘gens d’honneur et de conscience’ in onze taal terechtgekomen.

Hoe komt het dat ‘naar eer en geweten’ pas in 1976 in het woordenboek is opgenomen? Dat is onduidelijk, maar het komt wel vaker voor dat een courante taalvorm langere tijd over het hoofd worden gezien. Soms is er zelfs een speciale aanleiding nodig om zo’n taalvorm alsnog te vermelden. In het geval van ‘naar eer en geweten’ kan die aanleiding zijn geweest dat deze formule in 1967 in België onderdeel werd van de eedformule. Belgen – en in navolging van hen ook Nederlanders – zweren sindsdien regelmatig ‘naar eer en geweten de gehele waarheid en niets dan de waarheid’ te zullen zeggen.

In de rubriek Taal helderen Ton den Boon en Peter-Arno Coppen grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u op. Heeft u ook een taalvraag? Mail p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden