140 jaar Panorama Mesdag

Sientje Mesdag krijgt eindelijk weer erkenning voor haar bijdrage aan Panorama Mesdag

Hendrik Willem en Sientje Mesdag in 1905. Beeld publiek domein creative commons
Hendrik Willem en Sientje Mesdag in 1905.Beeld publiek domein creative commons

Een zeezicht van verf klinkt niet zo bijzonder en toch trekt Panorama Mesdag nu nog bezoek van over de hele wereld. Een nieuwe biografie geeft Sientje Mesdag-van Houten nu haar eigen hoofdstuk.

Duizelingwekkend licht volgt na een donkere gang en een wenteltrap. De bezoeker waant zich op een hoge duin in Scheveningen, met rondom strand, zee, vissersboten, badgasten, ruiters, huizen, duinen en een eindeloze lucht. Dat het uitzicht geschilderd is, maakt de ervaring niet minder intens, integendeel.

Toch is het een klein wonder dat Panorama Mesdag nog altijd in Den Haag te zien is. De meeste panorama’s zijn verdwenen vanwege hun omvang, concurrentie met nieuwere vormen van vermaak, slijtage door het vele reizen - ook dat van Den Haag ging per stoomtrein naar München en Amsterdam. De 140ste verjaardag van het Haagse monument wordt gevierd met een verfrissende biografie van het werk en de makers ervan, en, als de deuren weer open kunnen, een tentoonstelling.

De uitzonderlijk hoge leeftijd heeft het panorama vooral te danken aan de inzet van Hendrik Willem Mesdag. Tot zijn 35ste was hij succesvol bankier in Groningen, pas toen besloot hij kunstenaar te worden. Hij nam schilderlessen in Brussel en ontdekte zijn eigen grote schilderliefde: de zee. Met een huis in Den Haag en een gehuurde hotelkamer in Scheveningen kon hij zich daarop concentreren.

Mesdag koos een onderwerp dat hem tijdloos leek: de zee en de natuur eromheen

In 1880 nam Mesdag de opdracht aan van een Brusselse ondernemer om het eerste panorama in Den Haag te maken. Meestal toonden ­panorama’s historische gebeurtenissen: het beleg van Haarlem in de Tachtigjarige Oorlog of een uitzicht op Caïro en de piramides. Maar Mesdag koos iets dat tijdloos leek: de zee en de natuur daaromheen, vanaf een bekend uitkijkpunt van die tijd: de Seinpostduin, de hoogste duin bij Scheveningen, ooit opgehoogd voor militaire doeleinden. Een dwaasheid vonden zijn vrienden het, ‘voor de kunst een plaats te veroveren zo vlak naast de natuur’.

Hendrik Willem Mesdag, een studie voor panorama van Scheveningen, 1880. Beeld De Mesdag Collectie, Den Haag
Hendrik Willem Mesdag, een studie voor panorama van Scheveningen, 1880.Beeld De Mesdag Collectie, Den Haag

Mesdag zag de charme van het oude vissersdorp, de vissersboten een gesamtkunstwerk op het strand bij gebrek aan een ­eigen haven. Daarnaast waren er rechts de rijke gasten, die kwamen voor de frisse lucht op de boulevard, een snelle duik en het chique badhuis. Het voortbestaan van de duin stond onder druk: de gemeente wilde sinds 1879 de ruimte gebruiken voor de bouw van nieuwe hotels. Mesdag was tegen die plannen, het onderwerp was ook politiek.

Mesdag pakte het project bijna wetenschappelijk aan: hij maakte schetsen van het uitzicht rondom, hij liet foto’s maken en op een transparante cilinder tekende hij vanaf het duin de lijnen van het uitzicht rondom. Daarbij moesten de kleuren ook kloppen: in één schets maakte hij een globale ‘samenvatting’ in verf.

Het panoramagebouw kwam ­achter de Zeestraat, zo’n 500 meter van het woonhuis van Mesdag – daar waar in 1887 ook zijn eigen museum, nu De Mesdag Collectie, zou komen. Journalisten noemden het ‘een gebouw van Titanische afmetingen’, met een speciale rails waarover de kunstenaars de steiger waarop ze zouden staan tijdens het schilderen, konden verrijden. Eind maart 1881 hing het 14 meter hoge, 120 meter rondom geprepareerde doek in een cirkel. Mesdag tekende zijn schets erop, het schilderen kon beginnen.

Gespecialiseerde Belgische panoramaschilders zetten grote vlakken lucht, water en duin op, die Mesdag deels zelf voltooide. Maar over de ­details, zoals de huizen, de paarden, het landschap en de mensen was de onervaren kunstenaar onzeker, hij schakelde hulptroepen in.

Breitner hielp bij het schilderen van gebouwen, paarden en mensen

George Hendrik Breitner, op dat moment 23 jaar oud, had wél een traditionele kunstopleiding gehad, en was dolblij met deze nieuwe opdracht – in de eerste instantie vooral vanwege het geld dat hij ervoor zou krijgen. Breitner zou helpen met de architectuur van het dorp en andere gebouwen en schilderde, behalve de vele paarden ook de meeste mens­figuren. Vanwege de grote schaal van het doek hoefde dat tot zijn opluchting niet heel precies. In het uiteindelijke schilderij is te zien dat Breitner naar hartenlust knipte en plakte met de verschillende schetsen die hij op het strand en in het dorp had gemaakt. Ook Theophile de Bock, ook een nog jonge landschapsschilder, hielp mee, vooral in het deel van de duinen.

Naast die mannen werkte er ook een vrouw aan het panorama. Sientje Mesdag-van Houten werd na de opening als eerste medewerker naast Hendrik Willem Mesdag genoemd. Ze was op dat moment immers de bekendste medewerker aan het project, én echtgenote – in die volgorde. Ze wilde niet als Mesdags vrouw in de kunst beschouwd worden, maar ‘als zelfstandige kunst­amazone’. Het mocht niet baten, na haar dood in 1909 verdween haar naam snel uit de boeken en moest ze plaats maken voor Breitner en De Bock, zelfs in een grote publicatie uit 1996 over het panorama werd ze nauwelijks genoemd. Daar is nu, met een eigen hoofdstuk in het boek, verandering in gekomen.

Sientje Mesdag-van Houten werd door haar echtgenoot vereeuwigd op het panorama; ze staat te schilderen op het strand. Beeld Museum Panorama Mesdag, Den Haag
Sientje Mesdag-van Houten werd door haar echtgenoot vereeuwigd op het panorama; ze staat te schilderen op het strand.Beeld Museum Panorama Mesdag, Den Haag

Mesdag-van Houten had met haar man min of meer hetzelfde kunstonderwijs gekregen. Nadat hun enige kind in 1871 was overleden, besloot ze professioneel kunstenaar te worden. Ze specialiseerde zich in landschappen en stillevens. In binnen- en buitenland werd haar kleurgebruik bewonderd, al moest ze niet te grote schilderijen maken, dat was ongepast voor een vrouw, ­aldus de kunstcritici. Bij het panorama was haar aandeel aanzienlijk, als een vliegende keep werkte ze met Breitner aan de huizen en schilderde ze met De Bock een deel van de duinen. Als eerbetoon plaatste Hendrik Willem Mesdag haar achter op het strand ín het eindeloos grote panorama, schilderend.

Al na een paar maanden ging de verf schiften

Na precies drie maanden schilderen was het doek klaar, op 1 augustus 1881 gingen de deuren van het panorama open voor publiek. Toch zag de toekomst er snel somber uit. Al een paar maanden na de opening moest het doek gerestaureerd worden, omdat de verf was gaan schiften en er horizontale strepen over het doek liepen, ‘alsof het ontzettend regent’. Wegens tegenvallende bezoekers­cijfers kwam er in de gang van het panorama een verkooptentoonstelling met kunst van hedendaagse kunstenaars. Ook hiervoor liep de belangstelling snel terug: het gebouw kwam te koop te staan, mét het panoramadoek. Via via wist Mesdag in 1886 uiteindelijk zelf eigenaar te worden.

De geschiedenis bleek hem gunstig gezind: precies in die tijd was de échte Seinpostduin afgegraven, en kwam er naast het nieuwe Kurhaus ook een volkser café-restaurant Seinpostduin. Het maakte reclame met het uitzicht ‘door Mesdags doek beroemd geworden’, maar het uitzicht was volledig veranderd. Het ­panorama van Mesdag was een historisch document geworden, meer dan welk ander panorama ooit.

null Beeld
Beeld

De schilders van het panorama van Scheveningen
Scriptum Art Books, 192 blz. € 29,95

De gelijknamige tentoonstelling in Museum Panorama Mesdag is te zien zodra de deuren weer open mogen, en dan tot 26 september. Zie ook panorama-mesdag.nl.

Lees ook:

Deze Nederlanders waren de digitale kunsthype ver voor

Met de veiling van een digitaal kunstwerk van Beeple voor bijna 70 miljoen dollar werd de digitale kunst in één klap in de schijnwerpers gezet. Toch bestond die al zolang er computers zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden