Review

Shelley's hersenen gingen zieden, borrelen en koken

,,Mak kan die ene bundel allengs laten uitgroeien tot een verzameling van tien, honderd of duizend bundels, en van mij mag hij daaraan alvast beginnen', schreef Jan Blokker na het verschijnen van Geert Maks bloemlezing van live-reportages uit Nederland door de eeuwen heen, 'Ooggetuigen van de vaderlandse geschiedenis'. Dat vervolg verscheen zojuist, samengesteld door Geert Mak en René van Stipriaan: 'Ooggetuigen van de wereldgeschiedenis'.

ROB SCHOUTEN

Het lijkt inderdaad een vruchtbare en aantrekkelijke formule: verzamel teksten van mensen die toevallig of vanzelfsprekend ooggetuige waren van saillante, karakteristieke of cruciale momenten in de geschiedenis. Mak en Stipriaan hebben het niet al te systematisch aangepakt, meer met het oog op journalistieke aantrekkelijkheid dan met de dwingende eisen van de geschiedwetenschappen in hun achterhoofd. Dit is dus een tamelijk losse verzameling teksten geworden van mensen die 'erbij' waren.

De live-reportage heeft in onze tijd een hoge vlucht genomen. De ooggetuigenverslagen in het kader van de Bijlmerramp-enquête, de verhoren van Bill Clinton en Monica Lewinsky, de geïmproviseerde rechtszitting en de daarop volgende executie van de Ceausescu's, de val van de Muur, het zijn allemaal zaken die de gemiddelde televisiekijker op z'n netvlies heeft staan.

Het lijkt daarmee of we meer dan vroeger ons recht op 'objectieve' geschiedschrijving weten te verzilveren. Of dat getuige zijn de 'objectieve' verslaggeving ten goede komt is overigens maar de vraag. De dikke honderd reportages die Mak en Stipriaan opnamen, laten zien dat het oog van de hedendaagse getuige een niet veel betrouwbaarder orgaan is dan de pen van voorgaande generaties. Maar eerst moet worden vastgesteld dat dit boek vooral gewijd is aan belangrijke momenten uit de wereldgeschiedenis: de hoogtepunten van de geschiedenis: de uitbarsting van de Vesuvius, de belegering van Constantinopel, de tocht over de Berezina, de moord op Kennedy.

Zou een buitenaards wezen op grond van deze bloemlezing, als een archeoloog, de geschiedenis van de mens op aarde trachten te reconstrueren dan zou hij een volstrekt bloederig verhaal overhouden over gruwelijke veldslagen, onbegrijpelijke mensenoffers, mensonterende martelingen, angstzweet en bleke gezichten. Want zo zit de Geschiedenis met een hoofdletter kennelijk in elkaar: een verslag van de moord op een Amerikaanse president heeft een langere houdbaarheidsdatum dan het verslag van een idyllische middag in een vallei. Het neerstorten van een vliegtuig, gevolgd via de radar, betekent meer voor ons geheugen dan het volgen van een willekeurig vliegtuigje in een stralend blauwe lucht.

En zo is deze bloemlezing in de eerste plaats een gruwelkabinet. Het brengt door vergelijkend warenonderzoek als het ware de oertrekjes van onze beschaving in beeld. En dan blijkt de begrafenis van een vikinghoofdman soortelijk niet echt te verschillen van de schokkende marteling door de Spanjaarden van een stel Indianen, en doet het alles ook denken aan de surrealistische crematie van de dichter Shelley op een Italiaans strand.

Veel hangt overigens af van de schrijversgaven van de ooggetuige. In het geval van Shelley was dat zijn vriend Trelawny die het ritueel zo plastisch beschreef dat het er haast onwerkelijk van wordt: ,,Nadat het vuur flink was opgestookt, herhaalden we de ceremonie van de vorige dag; en er werd meer wijn over Shelley's lichaam uitgegoten dan hij zijn hele leven had gedronken. Samen met de olie en het zout gaf dit de gele vlammen een sidderende glans. De hitte van zon en vuur was zo intens dat de lucht trilde en beefde. Het lichaam barstte open en het hart kwam bloot te liggen. Het voorhoofdsbeen viel van de schedel, op precies de plek waar het door het houweel was geraakt; en aangezien de achterkant van de schedel op de roodgloeiende onderste staven van de oven bleef liggen, gingen de hersenen letterlijk zieden, borrelen en koken, als in een vuurpot, en dit duurde een hele tijd.'

In zo'n horror-passage gaat duidelijk veel effectbejag van de zwarte romantiek schuil en dat is ook de achterliggende boodschap van deze bonte verzameling reportageteksten: ze zijn soms meer tijdgebonden dan de gebeurtenissen zelf. En het quasi-objectieve oog waarmee wij nu de Ceausescu's de rechtsgeldigheid van hun tribunaal zien ontkennen of de teksten waarmee Lewinsky zich hevig schaamt over haar seks met Clinton, zijn op dezelfde wijze gekleurd door de cultuur die het allemaal in beeld brengt alsof je er zelf bij bent.

Wat je je, na het lezen van zoveel wereldgeschiedenis van dichtbij, ook realiseert is dat het grotendeels een rommeltje was. De geschiedenis is slecht georganiseerd: men doet maar wat, loopt door elkaar, handelt in paniek; het blijkt voornamelijk een haastig en ondoordacht in elkaar gezet bouwwerk. Natuurlijk, je weet het allang, toch blijkt het geïmproviseerde karakter van de Grote Werkelijkheid die ten slotte de geschiedenisboekjes zal halen, steeds weer een schokkende ervaring.

Je gelooft eigenlijk je ogen niet en dat is wat er steeds gebeurt: hoe realistischer het verslag, hoe sterker de neiging om het als fictie te ervaren. Sommige ooggetuigen nemen overigens alvast een voorschot op die fictionalisering van het verleden. Het verslag van Martha Gellhorn (de latere vrouw van Ernest Hemingway) over een lynchpartij van een neger in het diepe zuiden van Amerika bijvoorbeeld laat zich lezen als een goed verteld verhaal. En in het algemeen neemt op een of andere manier de geloofwaardigheid af, zodra de ooggetuigen in kwestie meer literaire aspiraties hebben.

Het meest word je als lezer geraakt door het nietsvermoedend oog van anonieme getuigen, zoals dat van de toevallige voorbijganger die op een dag in juni 1940 Hitler, die zich onbespied waande, zijn gebaren zag repeteren voor de wapenstilstand met Frankrijk. Daar krijgt de geschiedenis opeens de scheve, menselijke proporties die ze voortdurend heeft maar in ieder verslag of samenvatting ook steeds weer dreigt te verliezen.

De wereldgeschiedenis zit vol ooggetuigen. Alles is gezien en niets onopgemerkt gebleven, maar een toevallige blik die iets essentieels onthult is zeldzaam. Wat dat aangaat zijn de door Mak en Stipriaan verzamelde reportages wel 'live' en vaak schokkend, maar staan ze geenszins dichter bij de realiteit dan de saaiere geschiedschrijving.

Jan Blokker had trouwens gelijk. Je leest het zoals je gekluisterd zit aan de buis, zodra je een ramp of oorlog in het echt krijgt voorgeschoteld, vaak verstard als 'captive audience'.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden