Movies that Matter

Shadow Game: helletocht door Europa is voor tienervluchtelingen geen spelletje

De tienervluchtelingen moeten vooral veel lopen. Over bergen, door dichtbegroeide bossen, door verkeerstunnels, door sneeuw.  Beeld
De tienervluchtelingen moeten vooral veel lopen. Over bergen, door dichtbegroeide bossen, door verkeerstunnels, door sneeuw.Beeld

Ze trotseren bergen, wilde dieren, gewelddadige grenswachten. Duizenden tienervluchtelingen trekken door Europa, te voet, in hun eentje, op zoek naar een veilig bestaan. Twee Nederlandse filmmakers volgden hen op hun barre tocht: ‘We liggen er nog wakker van’.

Het is avond. Met een filmploeg in hun kielzog sluipen twee Pakistaanse tieners in het donker richting hoge hekken met prikkeldraad. “Attentie”, klinkt ineens een luide stem in het Engels. “Als u de grens illegaal oversteekt, pleegt u een misdrijf.” De boodschap wordt in nog vier andere talen herhaald.

Over de hekken klimmen zijn de twee jongens vanavond niet van plan. Het is een verkenningstocht en ze willen de Nederlandse filmmakers Els van Driel en Eefje Blankevoort laten zien dat het hek kan ‘praten’. Zodra ze het aanraken, klinken de waarschuwingen.

Zoals de Pakistaanse jongens reizen er duizenden tienervluchtelingen in hun eentje door Europa op zoek naar een veilig bestaan. Ruim vier jaar volgden Van Driel en Blankevoort tien van die jongens, uit onder andere Afghanistan, Syrië, Irak en Soedan. Ze maakten er de documentaire Shadow Game over. Alle jongens in de film hebben de rand van Europa al bereikt. Met gevaar voor eigen leven trekken ze verder.

Want eenmaal voorbij de Middellandse Zee is het spel, zoals ze het zelf noemen, nog lang niet voorbij. Iedere grens die ze oversteken zien ze als een ‘game’ waarbij ze gewelddadige grenswachters moeten ontwijken, maar ook wilde dieren of een uit de Balkanoorlog overgebleven mijnenveld. Stiekem reizen ze mee met treinen en in vrachtauto’s. Soms moeten ze rivieren oversteken, terwijl ze nauwelijks kunnen zwemmen. Ze moeten vooral veel lopen. Dagenlang. Over bergen, door dichtbegroeide bossen, door verkeerstunnels, door sneeuw. Eindeloze voettochten. Als de jongens uiteindelijk alle hobbels hebben genomen en het gewenste land hebben bereikt dan hebben ze ‘het spel’ gewonnen.

Een ‘helletocht’, noemt Blankevoort het. “Het is geen spelletje, dat ze het zo noemen is een overlevingsmechanisme.” Alle jongens zijn meerdere keren in elkaar geslagen door grenswachten. In de film vertelt Mustafa hoe hij door Kroatische agenten met elektroschokken werd afgetuigd. Vijftig keer probeerde hij het land binnen te komen. “Vijftig keer”, herhaalt Van Driel. “Laat dat even tot je doordringen.” Iedere keer werd hij afgeranseld en teruggestuurd. Toch zette hij door.

Els van Driel: 'Ze worden achtervolgd door nachtmerries en zitten na aankomst vaak zwaar depressief in een azc. Is dat wat we willen in Europa?' Beeld Anna van Kooij
Els van Driel: 'Ze worden achtervolgd door nachtmerries en zitten na aankomst vaak zwaar depressief in een azc. Is dat wat we willen in Europa?'Beeld Anna van Kooij

Met een filmploeg in hun kielzog nemen de jongens nog meer risico. Waarom lieten ze de Nederlandse filmmakers toch toe? Waren ze niet bang dat die hen zouden aangeven? “Er was inderdaad soms wantrouwen”, zegt Blankevoort. Ze vertelt hoe een van die jongens een keer in een café bij de grens zijn route uitstippelde. “De ene weg was onmogelijk omdat er mijnen lagen, de andere kon niet vanwege een politiepost. Zo woog hij de opties tegen elkaar af. Een omstander, ook een vluchteling, werd kwaad en zei dat hij zich aan het verraden was tegenover ons.”

Wat hun vertrouwen won, was dat de filmmakers geen nieuwsjagers waren. “Ze waren echt klaar met de cameraploegen die even snel een vluchtelingenkamp invliegen om wat shots te schieten.” Van Driel en Blankevoort gingen bij iedere reis eerst een paar dagen zonder camera op pad. “Dan hingen we gewoon rond en maakten we praatjes”, zegt Blankevoort. Van Driel: “Toen ze zagen dat we andere intenties hadden, stonden sommige jongens juist te popelen om mee te doen. Ze wilden gehoord worden en toonden filmpjes die ze onderweg met hun telefoons maakten.”

Die video’s kregen een plek in de documentaire: beelden van jongens hangend aan een voortrazende trein, in de laadruimte van een vrachtwagen. Een jongen filmt de rivier die hij moet oversteken. Dan zoomt hij in op enkele insecten. Hij wil bioloog worden, vertelt hij.

“Op zo’n moment lijkt die jongen misschien ontspannen”, zegt Blankevoort. “Maar vergis je niet: ook hij moest overleven met heel weinig slaap en voortdurende alertheid. Wat denk je dat dat met een puberbrein doet?”

Hadden ze nooit de neiging de jongens te helpen? “We kochten wel­eens eten voor ze, of een simkaart, schoenen en andere praktische zaken”, zegt Blankevoort. “Ook brachten we hen in contact met asieladvocaten.” De wet hebben ze nooit overtreden. Daar lag de grens.

“Natuurlijk was de verleiding echt heel groot om hen in de achterklep van de auto mee te nemen. Maar we wilden niet als mensensmokkelaar de bak in draaien.” Van Driel: “Dus stapten wij in het vliegtuig terug naar Nederland terwijl zij ‘op game’ gingen. Die overgang naar mijn eigen gezin met twee kinderen van dezelfde leeftijd, was emotioneel zwaar.”

Eefje Blankenvoort: ‘Natuurlijk was de verleiding echt heel groot om hen in de achterklep van de auto mee te nemen’. Beeld
Eefje Blankenvoort: ‘Natuurlijk was de verleiding echt heel groot om hen in de achterklep van de auto mee te nemen’.Beeld

Eerder maakte ze films over kinderarbeid en meisjesbesnijdenis, maar dit was heftiger. “Dit speelt in mijn eigen Europa. En dan niet het Europa dat we kennen van vakanties, maar een schemerwereld waarin jonge jongens stelselmatig worden afgeranseld. Daar liggen we wakker van.”

Intussen zeggen politici dat het migratiebeleid strenger moet. De documentairemakers zuchten allebei. “Als je ze echt buiten de deur wilt houden, moet je ze afschieten”, zegt Blankevoort. “Ik hoop niet dat Europa zo diep zal zinken. Maar anders zullen die jongens altijd een weg vinden.”

“De afgelopen vier jaar hebben we ‘waterbed’ Europa in de praktijk gezien. Toen de grens van Servië naar Hongarije op slot ging, zochten de jongens een weg via Bosnië of Kroatië. Inmiddels zijn die routes bemoeilijkt en proberen ze het via Roemenië. Ze komen er toch wel. Teruggaan naar het oorlogsgebied waar ze vandaan komen is geen optie. En alle jongens die we volgden zijn op hun gewenste bestemming.”

“Daar betaalden ze wel een hoge prijs voor”, zegt Van Driel. “Ze worden achtervolgd door nachtmerries en zitten na aankomst vaak zwaar depressief in een azc. Is dat wat we willen in Europa? Zijn dat al die miljarden waard die in de grensbewaking worden gestoken? Met een eerlijke verdeelsleutel van vluchtelingen zou alles veel beter gecontroleerd kunnen worden. Als die jongens in Griekenland of Italië een kindvriendelijke asielprocedure zouden kunnen beginnen, hoeven ze niet eerst door deze hel voordat ze überhaupt asiel kunnen aanvragen.”

Eenmaal daar zullen al mijn problemen voorbij zijn, zegt een van de jongens in de film. “Inmiddels weten ze dat dat niet zo is”, zegt Blankevoort. “Een jongen in België zei laatst dat nu het volgende spel is begonnen. Het spel om wantrouwende ambtenaren te overtuigen dat ze de waarheid spreken en asiel moeten krijgen. Een mindgame.” Van Driel: “Afghaanse jongens boven de achttien worden met al hun trauma’s zelfs teruggestuurd. Na al die ellende terug naar de oorlog in hun thuisland waar ze moeten vrezen voor de Taliban en het overheidsleger. Ook daar sluit Europa zijn ogen voor.”

Shiro Beeld
ShiroBeeld

In Doetinchem kan Shiro weer kind zijn

Elf jaar is Shiro wanneer hij met zijn vader in 2014 Syrisch Koerdistan verlaat. Door de oorlog is hij dan al drie jaar niet naar school geweest. Ze vluchten naar Turkije waar Shiro in een naaiatelier wordt uitgebuit. Hij maakt werkdagen van vijftien uur, moet eindeloos wachten op zijn loon, dat hij soms helemaal niet krijgt. Later komt ook zijn drie jaar oudere broer Jano hun kant op.

Vader blijft in Istanbul, de broertjes reizen naar Griekenland. Vervolgens trekken ze een jaar door de Balkan waar ze mijnenvelden, wilde dieren en agressieve grenswachten trotseren. In Kroatië raken ze elkaar begin 2019 in de chaos kwijt. Twee maanden later zien ze elkaar in Nederland weer terug.

Veel herinneren ze zich niet meer van de reis. “Het is voorbij”, zegt de inmiddels zeventienjarige Shiro. Hij woont in Doetinchem in een woongroep en kan eindelijk weer naar school. In korte tijd heeft hij vloeiend Nederlands geleerd en nu wil hij sportleraar worden.

Voor zijn broer gelden andere regels. Jano was bij aankomst in Nederland net meerderjarig en moest in een asielzoekerscentrum leven. Hij ziet zijn broertje weinig. “Shiro kan echt weer kind zijn”, zegt hij. “Dat is precies wat ik hoopte”. Hun moeder en de vier andere minderjarige kinderen zijn inmiddels in Istanbul herenigd met hun vader. Ze willen naar Nederland komen. Jano: “Ik mis hen, en mis een plek om met hen te zijn.”

Sajid Khan Beeld
Sajid KhanBeeld

Sajid Khan is doodmoe: Ik heb twee jaar bijna niet geslapen

SK, zo noemt Sajid Khan zichzelf sinds hij uit Afghanistan vertrok. “Dat onthouden mensen hier beter.” Hij groeide op met zijn moeder. Zijn vader werd door de Taliban vermoord toen SK een paar maanden oud was. “Mijn moeder zorgde ervoor dat ik naar school kon. Verder mocht ik nergens heen omdat ze bang was dat ik ontvoerd of vermoord zou worden.” Die angst werd groter toen SK’s broer bij de politie ging werken en het gezin doelwit werd van de Taliban. Ten einde raad besloot zijn moeder dat SK, net vijftien jaar, naar Europa moest vluchten.

Onderweg zag SK de dood meerdere keren in de ogen. In Iran vreesde hij grenswachters die met scherp schoten. In Kroatië werd hij vijf keer gepakt door grensagenten. Steeds sloegen ze hem in elkaar en stuurden ze hem terug naar Bosnië. “Midden in de winter werd ik een keer gedwongen me uit te kleden en door een rivier te waden.”

Eerder dit jaar stapte hij in Roemenië stiekem achter in een vrachtauto. Na vier dagen was hij in Brussel, waar hij asiel aanvroeg en nu moet bewijzen dat hij minderjarig is. Hij is inmiddels zeventien en doodmoe. “Ik heb twee jaar bijna niet geslapen. Mijn hoofd is wazig. Dat had ik vroeger nooit. Ik hoop dat een psycholoog me kan helpen.”

Wilt u deze film zien? Klik hier voor meer informatie en kaartverkoop.

Movies that Matter is een filmfestival over mensenrechten. Het vindt plaats in Den Haag, van 16 tot en met 25 april 2021. Ga voor recensies en interviews met regisseurs naar trouw.nl/moviesthatmatter.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden