null Beeld

BoekrecensieMemoir

Seks, abortus en schaamte in de jaren vijftig

In drie intieme, indringende, korte memoirs reconstrueert Annie Ernaux drie vormende gebeurtenissen in haar leven en de schaamte die erop volgde.

Jann Ruyters

Toen Annie Ernaux (1940) voor de eerste keer seks had met een jongen, had ze De tweede sekse van Simone de Beauvoir nog niet gelezen, zo noteert ze, wat sardonisch, in Meisjesherinneringen. Ze wist nog niet hoe zich te gedragen als ‘vrij subject’. De 18-jarige kruideniersdochter die op zomerkamp in 1958 ‘vol verlangen naar een liefdesavontuur’ naar bed gaat met de jeugdleider, ene H., is onwetend maar gretig. Ze verlangt ernaar om aan ‘haar moeders blik’ te ontsnappen; om meer te leren over ‘het grote geheim waar iedereen over fluistert’. De eerste keer seks is ontluisterend: ‘penetratie lukt niet’, ‘vettige gulpen sperma in een schokgolf over haar heen’, ‘hooguit vijf minuten verstreken sinds ze in de kamer zijn’, ‘ze voelt niets’. Terugkijkend schrijft Ernaux: ‘Het meisje op het bed is getuige van wat haar overkomt, een belevenis die ze zich een uur eerder nooit had kunnen indenken, dat is alles’.

Een verkrachting wil ze het zoveel jaar later nog steeds niet noemen. ‘Het meisje heeft elke eigen wil afgelegd’, noteert de schrijfster, ‘ze gaat volledig op in de zijne.’ Ze is smoorverliefd op H. die de volgende dag een ander meisje heeft en haar negeert. ‘Haar behoefte aan hem vervreemdt haar van elk gevoel van waardigheid.’ Ze vrijt met een andere jongen, nog een keer met H. De andere jongeren bombarderen haar tot de sloerie van het zomerkamp. Een weggegooide vertrouwelijke brief van Annie aan een vriendin waarin ze verslag doet van haar gehunker wordt door de kok op het prikbord geprikt. Een ander schrijft met lippenstift ‘Leve de hoeren’ op haar spiegel. Ernaux kijkt nogal onbarmhartig terug op deze pesterijen, met minder mededogen voor het slachtoffer dan de lezer van nu, die direct partij kiest, tegen die egocentrische botterik die haar gebruikt, tegen de omstanders die haar aan de schandpaal nagelen. Het meisje, trots op wat ze heeft beleefd, hecht er dan nog geen belang aan. ‘Ze verbeeldt zich dat ze nu over ondervinding beschikt, een nieuw weten.’

Koningin van de autofictie

Het is die slingerbeweging tussen haar bewustzijn toen en nu, de precisie waarmee de schrijfster gebeurtenissen uit haar leven reconstrueert en laat zien hoe hun betekenis in de tijd verandert, die de memoirs van de Franse Annie Ernaux zo sterk maken. Al sinds de jaren negentig wordt Ernaux in Frankrijk gelauwerd als de ‘koningin van de autofictie’, maar hier breekt ze nu pas echt door, na het internationale succes een paar jaar terug van het (afstandelijker) De jaren, waarin ze via foto’s, voorwerpen, beelden uit haar eigen leven, een mentaliteitsgeschiedenis schreef, een soort collectieve autobiografie van de afgelopen halve eeuw.

De memoirs die ze daarvoor publiceerde zijn intiemer en wat mij betreft aangrijpender. De Arbeiderspers heeft nu drie van Ernaux’ eerder in vertaling verschenen teksten een nieuw jasje gegeven; drie ‘novelles’ die verhalen over drie vormende momenten in de volwassenwording van de auteur. In De schaamte (1997) beschrijft ze haar ‘val uit het paradijs’ als ze als twaalfjarige getuige is van een ontsporende, bijna gewelddadige ruzie tussen haar ouders. In het vorig jaar verfilmde en als film met de Gouden Leeuw bekroonde Het voorval (2000) hoe ze als ze ongewenst zwangere studente clandestien een abortus ondergaat. In Meisjesherinneringen (2016) reconstrueert ze haar eerste seksuele ervaringen en de periode van boulimia die erop volgde.

De memoirs kun je misschien het beste in de chronologische volgorde van gebeurtenissen lezen. Ernaux’ precieze reconstructie, haar koelbloedigheid ook tegenover haar eigen veelal passieve rol, maakt ze tijdloos, nog steeds urgent zelfs. Ze nu pas lezen, en bij de hierboven beschreven ontmaagding ook aan #MeToo en The Voice denken, voegt weer een extra tijdlaag toe.

 Annie Ernaux in 2019, tijdens een boekenbeurs in Guadalajara, Mexico. Beeld AFP
Annie Ernaux in 2019, tijdens een boekenbeurs in Guadalajara, Mexico.Beeld AFP

Schokkend zijn deze novelles alle drie. Duidelijk maakt Ernaux dat vrouw worden in de jaren vijftig betekent je als vreemdelinge begeven in een vreemd en vaak vijandig land. Als goede leerling van de katholieke school, de eerste die naar de universiteit gaat van haar familie, is Ernaux een buitenbeentje in het kleinburgerlijke katholieke milieu waarin ze opgroeit, maar het klassenverschil kleurt ook haar stappen in de wereld daarbuiten. In De schaamte beschrijft ze bijvoorbeeld hoe ze na een feest van de Christelijke Schooljeugd voor de luiken van de kruidenierswinkel van haar ouders wordt afgezet, haar moeder in een bevlekte nachtpon de deur opent en lerares en medeleerlingen er geschokt het zwijgen toe doen.

Grote charme ligt er in Ernaux reconstructie van de wereld van toen in het provincieplaatsje Yvetot waar ze opgroeide. Zeker in De schaamte waarin ze de kranten van 1952 doorspit om weer in de buurt van ‘het meisje’ te komen, het meisje dat luistert naar George Brassens, Les fleurs du mal leest, zwarte kleren wil dragen, studentencafés bezoekt. Ernaux schetst een herkenbare wereld waarin ‘beleefdheid de dominante waarde is’ maar binnen het gezin ‘ruwheid, bitsheid en bekvechterij de normale vormen van communicatie zijn’. Goed en kwaad zijn strikte categorieën nog: ‘Volstrekte afkeuring trof gescheiden echtelieden, communisten, ongehuwd samenwonenden, ongehuwde moeders, vrouwen die drinken, die abortus plegen, die zijn kaalgeschoren tijdens de bevrijding, die hun huishouden verwaarlozen enzovoort’.

Clandestiene engeltjesmaker

Meisjesherinneringen en vooral Het voorval zijn schrijnender nog omdat na ontsnapping aan de provincie en aan ‘moeders blik’ de buitenwereld vijandig blijkt. In Meisjesherinneringen zijn er de jongeren in het kamp die niet de gedroomde ideale gemeenschap van gelijken blijken te zijn. In het abortusdrama Het voorval zijn er de artsen die haar in de steek laten. Hulp komt er alleen van de clandestiene ‘engeltjesmaker’ in een smoezelige buitenwijk in Rouen, en van een christelijke vriendin die Annie bijstaat tijdens haar door een sonde opgewekte miskraam en de foetus door het toilet spoelt.

Bevrijding schuilt er uiteindelijk wel in het proces van benoemen, het schrijven zelf. Zo hield Ernaux het lang voor onmogelijk dat ze verslag zou doen van de ruzie tussen haar ouders maar na vertellen lijkt het om een banaal incident te gaan, iets dat overal plaatsvindt. ‘Misschien maakt het vertellen van een verhaal, om het even welk verhaal, elke daad normaal, zelfs de meest dramatische.’ Ze zal er een prachtig oeuvre op bouwen.

null Beeld

Annie Ernaux
De schaamte
(La honte)
Vert. Rokus Hofstede. 103 blz. € 16,50

null Beeld

Het voorval
(L’évenement)
Vert. Irene Beckers. 99 blz. € 16,50

null Beeld

Meisjesherinneringen
(Mémoire de fille)
Vert. Rokus Hofstede. 171 blz. € 18,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden