Boekrecensie

Schrijver verzint biograaf

Willem OtterspeerBeeld Ilja Keizer

Willem Otterspeer schrijft in roman de perikelen rond zijn W. F. Hermans-biografie van zich af.

Het decor: Brussel, jaren negentig. De hoofdpersoon: een beroemde, controversiële Nederlandse auteur aan het eind van zijn leven. Het onderwerp: een wanhopige poging om nog één roman te schrijven. Ziedaar drie voorname ingrediënten van Willem Otterspeers als fictie gepresenteerde boek ‘Een ontgifting’.

Zo samengevat valt er niet veel bijzonders over op te merken. Een roman over een roman die niet van de grond wil komen, het is een overbekend genre in de literatuur van de afgelopen honderd jaar. Interessant, om niet te zeggen uiterst curieus, wordt ‘Een ontgifting’ pas zodra de plot begint te draaien om de moeizame verhouding tussen de schrijver en de in zijn roman door hem verzonnen biograaf.

Slippendragers en wierookbranders

Helemaal verzonnen? Wel, zo simpel is het niet. Losjes door ‘Een ontgifting’ gestrooide jeugdfoto’s en specifieke personalia maken het aannemelijk dat Otterspeer in de figuur van de verzonnen biograaf zijn zelfportret heeft getekend. En de oude, gedesillusioneerde en dodelijk vermoeide auteur, Lodewijk Schrijver, beantwoordt in menig opzicht aan het signalement van Willem Frederik Hermans (1921-1995), over wie Otterspeer behalve een lijvige biografie ook nog een aantal andere boeken publiceerde. Die inspanningen moeten hem niet alleen jaren van zijn leven hebben gekost, maar ook een flinke aanslag hebben gepleegd op zijn incasserings- en uithoudingsvermogen.

Niet alleen kreeg hij het flink aan de stok met een kleine kring van slippendragers en wierookbranders die Hermans veel beter dachten te begrijpen dan de door hen benoemde biograaf, hij moest zich ook inleven in een man die zich van jongs af aan had volgezogen met het gif van de rancune, om dat in de nachtelijke uren dat hij achter zijn schrijftafel zat uit te spuwen over alles en iedereen, zichzelf incluis.

Vergiftigd

Lodewijk (naamgenoot van een hermansiaanse antiheld die vindt dat hij altijd gelijk heeft) ziet zijn tegendraadsheid niet als een handicap, maar als een missie. Met zijn versie van de waarheid aangaande het bestaan wil hij zijn lezers verbazen én onderwerpen. “Ik zou hun hersens binnendringen, als een gif hun afweer uitschakelen, de functies overnemen, richten op totale vernietiging.”

De titel ‘ Een ontgifting’ bevat een duidelijke boodschap: wie met gif omgaat loopt de kans om ook zelf te worden vergiftigd. Bij wijze van therapie contrasteert Otterspeer het (min of meer gefictionaliseerde) verhaal over zijn eigen jeugdjaren met dat van Lodewijk Schrijver alias W.F. Hermans. Waar die werd getiranniseerd en gekleineerd door zijn vader, kreeg de biograaf vooral liefde, genegenheid en bevestiging. Waar de pseudo- en de echte Hermans zwaar hebben geleden onder de aanwezigheid van een oudere zuster die hun ten voorbeeld werd gesteld, maar die op 14 mei 1940 koos voor de dood en daarmee de beslissende stoot gaf tot het in zwavelzuur gedrenkte schrijverschap van haar broer, daar denkt de biograaf met warmte terug aan zijn jong overleden zus.

Omdat parallelle lijnen elkaar alleen in het oneindige snijden, construeert Otterspeer in een hiernamaals een gesprek tussen de twee vrouwen. Daarbij houdt hij vaag wie spreekt en wie antwoord geeft. “Mogen zusters hun broer in de steek laten? Zijn broers niet veel eenzamer dan hun zusters? Alleen een zusje kan daar iets aan doen. Ze is eigen en anders, half vriend, half vrouw. Ze is het volledige antwoord.”

Uitgesponnen

Dat antwoord heeft in het geval van Schrijver/Hermans betrekking op de oorsprong van zijn oeuvre. Volgens hem kwam dat voort uit het gat dat het fatale pistoolschot in haar hoofd achterliet.

In het geval van de biograaf was het de oudere zuster die hem al vroeg op het spoor van Hermans zette en daarmee ook in aanraking bracht met het gif. “Alle angst die in je zat bracht hij aan de oppervlakte. Hij liet je de achterkant van het leven zien, chaotisch en ondoorzichtig. Tegelijk liet hij de voorkant van de literatuur zien, orde en helderheid. Die man heeft me gemaakt, ik zou hem kunnen zijn.”

Omslag ‘Een ontgifting’Beeld -

Tegen het einde van deze intrigerende, hier en daar nogal uitgesponnen, maar al met al toch geslaagde dubbelroman bevinden we ons, heel toepasselijk, op het slagveld van Waterloo. Daar beleeft Lodewijk Schrijver, en zijn biograaf met hem, de ultieme identificatie met zijn jeugdidool Napoleon. Veertigduizend boeken zijn er over deze tiran geschreven. “Veertigduizend grafstenen; en daaronder ligt ‘de onbekende soldaat’. Elke biograaf kan het zich aantrekken. Begrafenisondernemers, dat zijn we.”

Oordeel: hier en daar uitgesponnen maar geslaagde dubbelroman.

Willem Otterspeer
Een ontgifting
De Bezige Bij; 287 blz. € 16,90

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Meer recensies leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden