interview

Schrijver Rachel Kushner duikt in het gevangenisleven: 'Al mijn vrienden in de cel zijn moordenaars'

Rachel Kushner. Beeld Martijn Gijsbertsen

In haar jongste roman 'Club Mars' geeft de Amerikaanse schrijfster Rachel Kushner een gedetailleerd inkijkje in een vrouwengevangenis. Vrolijke kost? Nee, maar ook deze vergeten wereld hoort bij de onze.

Voor haar boek - of eigenlijk niet per se voor haar boek, want Rachel Kushner (50) gruwt van het woord 'research' - sprak de Amerikaanse schrijfster met tientallen veroordeelden. Ze werd vrienden met hen die de meest gruwelijke daden op hun geweten hebben. Kushner werkt als vrijwilliger voor Justice Now, een stichting die zich inzet voor veroordeelde vrouwen in de VS.

Het maakt dat 'Club Mars' uitpuilt van de details. Hoe smokkelwaar binnen de gevangenismuren wordt verhandeld door rioleringsbuizen. Hoe een gevangene met kokend suikerwater het gezicht van een ander poogt af te branden. Hoe in de cel van sap, ketchupzakjes en een sok gevuld met broodkruimels drank wordt gestookt. Hoe iemand 'goed' kan zijn 'in gevangenis'.

Kushners boek is rauw. Gitzwart. En volkomen realistisch, als je het haar vraagt.

Club Mars is een roman over Romy Leslie Hall, een jonge, alleenstaande moeder die tot tweemaal levenslang wordt veroordeeld. Maar het is ook de weerslag van Kushners perceptie van het Amerikaanse gevangenissysteem, vertelt de schrijfster tijdens een bezoek aan Amsterdam. Beslist géén aanklacht, al leest het misschien wel zo - maar daarover later meer.

De Amerikaanse schrijfster Rachel Kushner brak in 2013 door met haar tweede roman 'De Vlammenwerpers'. Dat boek draait om de avontuurlijke Reno, de New Yorkse kunstwereld, een Italiaans raceteam, en de linkse buiten-parlementaire beweging in Europa. Met Reno reist de lezer van New York naar Utah naar Lombardije.

Club Mars is een stuk minder weids van opzet. Fragmentarisch, bleek en beklemmend. De titel verwijst naar de smoezelige stripclub in San Francisco waar Romy de kost verdient om voor haar 7-jarige zoontje te zorgen, voordat ze 'gevangene W314159' wordt. Daar wordt Romy lastiggevallen door een stalker, en dat loopt niet goed af. Uiteindelijk krijgt ze tweemaal levenslang plus zes jaar. Het boek is een levendig portret van haar, haar medegevangenen, en het leven in een vrouwengevangenis.

Het is niet het gevangenisleven dat haar fascineert, zegt Kushner desgevraagd, maar de werkelijkheid. Haar boek raakt aan hoe we onze samenleving hebben ingericht. Ze is een intelligent verteller, docerend haast, met licht nasale stem, en pareert scherp als ze het niet met de interviewer eens is.

In haar boek komen kleurrijke personages voorbij, wier perspectief is ontnomen door omstandigheden of verkeerde beslissingen. Maar ook personages die, voor ze hun misdaad begingen, überhaupt weinig perspectief hadden. "De Vlammenwerpers ging niet toevallig over de jaren zeventig. Dat tijdperk vormde het einde van de Amerikaanse maakindustrie. De VS ging over op een op financieel kapitaal gebaseerde economie."

Met als gevolg dat de sociale mobiliteit in de VS vastliep. Vroeger waren er genoeg industriebanen die kansen boden aan laaggeschoolden. Tegenwoordig is supermarktketen Walmart de grootste werkgever van de VS. Word je arm geboren, dan blijf je arm, betoogt Kushner.

"Iedere serieuze schrijver die de werkelijkheid poogt te beschouwen duikt uiteindelijk op de vraag hoe we onze maatschappij hebben ingericht. In deze context: wie er onderworpen is aan het gevangenissysteem."

Het antwoord 'criminelen' is zeker te makkelijk.

"Je zult in de gevangenis niemand uit de middenklasse tegenkomen. Waarom niet? Het moge duidelijk zijn dat mensen niet als criminelen worden geboren. Ze worden arm geboren. Er is een complex verband tussen klasse en de waarschijnlijkheid dat je een misdaad begaat.

"Vanuit mijn ervaring als vrijwilliger, vanuit de vriendschappen die ik in de gevangenis heb opgebouwd kan ik je vertellen - en dat is anekdotisch, maar afijn, de statistieken weerspiegelen dit - ik heb nog nooit een veroordeelde ontmoet die een onbezorgde jeugd heeft gehad. En bijna álle vrouwen in de gevangenis zijn op jonge leeftijd slachtoffer geweest van seksueel geweld.

"Dus, ja, ik denk inderdaad dat het te makkelijk is om te zeggen dat alleen criminelen naar de gevangenis gaan. Het is niet mijn intrinsieke goedheid die mij buiten de gevangenis houdt. Dat is omdat ik ben opgevoed als iemand die zich aan de wet houdt. Maar ik veroordeel niemand die een andere ervaring heeft gehad."

Klinkt het verhaal van Romy daarom zo onrechtvaardig?

"Nou, je hoeft iemand natuurlijk alsnog niet te vermoorden. Ik waakte ervoor haar té onschuldig te maken. Dat zou slechte fictie zijn. Een van de problemen met het discours over ons gevangenissysteem is dat progressieven altijd zoeken naar het verhaal van de relatief onschuldige persoon.

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Rachel Kushner Beeld Martijn Gijsbertsen

Daar doet u niet aan mee.

"Nee, want het overgrote deel van de gevangenen zit daar niet zomaar. Zo'n 90 procent heeft ernstige geweldsdelicten gepleegd. Al mijn vrienden in de gevangenis zijn moordenaars. Ik verdedig dat niet.

"Maar ik wilde schrijven over het verloren potentieel. Ik wilde schrijven over hoe die mensen juist níet meer gerehabiliteerd zullen worden door ze in de gevangenis te stoppen. Ik wilde schrijven over hoe mensen hun leven leiden wier perspectief door zo'n veroordeling zo gekanteld is.

"Het is logisch dat lezers een band met Romy opbouwen. Maar wat ze heeft gedaan valt niet helemáál te begrijpen."

Was het moeilijk die dualiteit goed te krijgen?

"Ha! Het is moeilijk romans te schrijven. Maar ik had het gevoel dat ik wel wist wat ik deed. Want haar diepte heb ik gecreëerd uit een wereld die ik goed ken: ze is een meisje uit mijn eigen buurt. Ik belééfde de verhalen die ze over haar jeugd vertelt."

Het personage Doc, de veroordeelde, corrupte ex-agent die verdachten doodmartelde, is overduidelijk een verderfelijk persoon. Tegelijkertijd is het een van de meest aimabele personages.

"Dat vind ik nu ook! Die Doc-stukken heb ik in één ruk geschreven, in twee of drie dagen tijd. Een ex-politieman die ik ontmoette vormde de inspiratie. Hij zat een levenslange gevangenisstraf uit, in afzondering, want ex-agenten overleven het anders niet.

"Achter hem, in zijn cel, hingen foto's van zijn Harleys. Deze man zou nooit meer deze gevangenis verlaten. Hij zat alleen in die ruimte met zijn herinneringen aan een vorig leven. Dat was nogal intens.

"Ook al had hij pathologische afwijkingen, ik wilde hem begrijpen, niet veroordelen. Veel mensen zullen zeggen dat het belangrijk is om een moreel kader te hebben. Om het goede van het kwade te kunnen scheiden. Maar ik wil dat kader niet aan anderen opleggen. Ik wilde Doc niet reduceren tot psychopaat. En er is altijd iets prettigs, iets vitaals aan romanpersonages als je mét ze kan kijken, in plaats van náár ze.

"Daarbij: hij heeft natuurlijk een goed gevoel voor humor."

Is uw eigen morele kader gekanteld sinds u voor het eerst de gevangenissen in ging?

"Niet echt, ik was al wie ik was toen ik eraan begon. Maar: denken dat je zelf iemand bent die niet veroordelend is, is wat anders dan het daadwerkelijk zijn. Ik heb hechte vriendschappen opgebouwd met mensen die verschrikkelijke daden hebben begaan. In die zin was het een goede test voor me, om te zien of ik me daadwerkelijk kan onthouden van enig oordeel."

Toch leest uw boek als een aanklacht.

"Vind je?"

Romy verdient niet wat er met haar gebeurt. U beschrijft duidelijk hoe gevangenissen mensen veranderen. Hoe het systeem allerminst bijdraagt aan rehabilitatie.

"Zeker. Tot voor kort was de juridische doelstelling van het gevangenissysteem in Californië incapacitation: voorkomen dat veroordeelden terugkeren in de maatschappij. En de recidivecijfers zijn absurd. Maar vind je het echt veroordelend en niet gewoon beschrijvend? Het oordeel is het jouwe.

"Ik dacht tijdens het schrijven geen moment aan de lezer. Ik geloof niet dat literatuur geslaagde kunst kan zijn én een politiek statement kan afgeven. Dat werkt niet. Dan is het geen kunst. Als je een boodschap wil afgeven, schrijf een ingezonden brief. Ik wilde iets anders. Ik wil fundamentele vragen stellen die geen makkelijke antwoorden hebben. Over hoe wetten fungeren. Hoe de maatschappij in elkaar zit. Wat rechtvaardigheid precies is."

Voelde het schrijven als verantwoordelijkheid om uw opgesloten vrienden recht te doen?

"Ik was er niet als schrijver - maar als vrijwilliger. Zo'n kooi is een disfunctionele omgeving. Je gaat je anders voordoen, gedragen, tegenover je medegevangenen of de bewakers. Als er dan iemand komt die alleen wil luisteren, kun je eventjes die ik in jezelf activeren die je voor het gevangenisleven had uitgeschakeld. Oh, je bent in ons geïnteresseerd? Je kunt overal over schrijven, over feestende yuppen op Capri, maar je schrijft over óns?

"Ik heb hun verhalen niet een-op-een gebruikt. Het is fictie. Een imaginaire werkelijkheid. Maar wel een met een glinstertje werkelijkheid die mijn vrienden in de gevangenis herkennen."

Rachel Kushner
Club Mars
Uitgever Atlas Contact
366 blz., € 21,99

Beeld RV
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden