Ik heb een droom

Schrijver Léon Hanssen: 'Ik naderde Mondriaan'

Beeld Jorgen Caris

"Ik droom weleens over muziek, die hoor ik dan kristalhelder in mijn hoofd, nog mooier en helderder dan je die ooit in werkelijkheid ervaart. Vroeger, tijdens fietstochten in Europa, werd ik als het ware meegedragen door de muziek die ik toen in mijn dromen hoorde.

De kracht die een droom kan hebben is te vergelijken met een intense sensatie die zich soms voordoet als je je in het verleden begeeft. Je kunt zo'n sterk visioen van de geschiedenis hebben dat het lijkt of je samenvalt met de figuur naar wie je op zoek bent.

Enkele jaren geleden schreef ik een biografie van Mondriaan. Een biografie is een reis naar iemand die je wilt ontmoeten, maar op het moment dat hij zich even naar je omdraait, verwijdert hij zich weer van je. Als biograaf verzamel je materiaal, je verdiept je in een persoon en geeft je rekenschap van het moment dat je hem dicht bent genaderd - al doende schep je een aards paradijs, zoals ook de titel van mijn boek luidt. Die sloeg vooral op Mondriaan zelf: hij droomde van een nieuwe fase van harmonie en conflictloosheid in de twintigste eeuw, de mensheid stond op het punt het paradijs te betreden. In zijn kunst zocht hij naar een nieuwe beeldtaal om uiting te geven aan dat ideaal.

Na Hitlers machtsovername werd zijn werk echter bestempeld als entartet. In 1937 confisqueerden de nazi's een iconisch meesterwerk van Mondriaan dat sindsdien spoorloos is verdwenen. Groot was dan ook mijn verbazing toen dit verloren gewaande schilderij plotseling opdook uit een Zwitserse privécollectie. Dit Stijl-jaar zou het gepresenteerd worden in het Stedelijk Museum van Amsterdam. Ik mailde het Stedelijk: wisten zij wel om welk uitzonderlijk doek het ging? Ze bleken niet op de hoogte en verzochten mij de geschiedenis ervan uit te zoeken. Mijn zoektocht bracht aan het licht dat het een vervalsing is.

Je kunt zeggen dat het Stedelijk naïef is geweest, maar een museumdirecteur verklaarde dat ze niet bij elke bruikleen de status van de schilderijen kunnen checken. Er zit altijd wel een vervalsing tussen. Dat dit bij voorbaat wordt aangenomen vind ik alarmerend. Veel minder interesseert mij de vraag wie deze kopie heeft gemaakt. De eigenaar verdient wat mij betreft de schandpaal, maar ik voel mij niet geroepen dat aan te jagen. Ik ben vooral gefascineerd door het verhaal van dit schilderij, dat ons terugvoert naar de Tweede Wereldoorlog.

Die periode laat mij niet los: hoe is het mogelijk dat een verlichte cultuur terugviel in het donker dat wij overwonnen dachten te hebben? Deze dialectiek zit ook in de oerversie van de nachtmerrie: je wilt je bevrijden uit het donker maar in het licht wacht een duiveltje dat je terugduwt naar het duister."

Léon Hanssen (62) beschrijft in zijn nieuwe boek 'Alleen een wonder kan je dragen. Over het sublieme bij Mondriaan' zijn ontdekking van een vervalste Mondriaan. In 2015 publiceerde hij 'De schepping van een aards paradijs. Piet Mondriaan 1919-1933'.

Lees ook: 
‘Een Mondriaan raakt je, zoals de natuur je kan raken’
Mondriaan had 'de illusie van een heel grote liefde'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden