Schrijven is in jezelf peuren

Lot Vekemans: "Het Nederlandse kleine zalencircuit heeft mij erg positief gevormd." (HERMAN WOUTERS)

Voor toneelschrijfster Lot Vekemans is toneel een manier van communiceren over keuzes en mechanismen, die zowel kwaad als braafheid in zich hebben.

’Truckstop’ was het eerste stuk dat door alle kranten, landelijk en regionaal, is gerecenseerd. Vlak na de première, nu acht jaar geleden, ging ik naar Brazilië op vakantie: heerlijk, om nog even niets van de kritiek te weten. Maar ik kreeg van Het MUZtheater alles per mail doorgestuurd. En dat bleef maar positief.”

Zo blij toneelschrijfster Lot Vekemans (1965) destijds was met de jongerenvoorstelling, die zelfs de meest onverschillige puber muisstil wist te krijgen, zo’n kick vindt zij het dat ’Truckstop’ nu door Het Toneel Speelt wordt heropgevoerd: „Dat een eigentijds Nederlands stuk voor de tweede keer gespeeld gaat worden, is hier zeer ongebruikelijk. Gebeurt dat, dan sta je wel te juichen: champagne! Stiekem had ik al de wens om voor de grote zaal te schrijven. Tegelijk kreeg ik van artistiek leider Ronald Klamer de schrijfopdracht voor een nieuw stuk. Dat werden dus twee flessen champagne.”

„Het lijkt een hele overgang van kleine naar grote zaal, maar net zomin als Het Toneel Speelt had ik de behoefte om aan het stuk te gaan sleutelen. ’Truckstop’ is af. Midden in het schrijfproces denk ik niet over elk woord na, maar als een woord is blijven staan, dan heb ik erover nagedacht. Het is gepolijst: gekanteld en gekeerd. Alleen bij vertalingen heb ik weleens iets veranderd.”

De kracht van ’Truckstop’ zit ’m in de opbouw. Heel rustig wordt in elkaar afwisselende monologen de situatie geschetst van een moeder en een dochter, die samen een truckerscafé runnen, en hoe de jonge Katalijne en trucker Remco verliefd op elkaar zijn geraakt. Dan, nog geen tien minuten later, doet een radicale omslag alles kantelen. Alle drie de personages blijken dood, moeder met messteken omgebracht, het liefdespaar verongelukt.

’Truckstop’ is een enerverende reconstructie, alleen niet in anekdotische zin. „Als een stuk alleen maar een anekdote is”, zegt Vekemans, „dan mist er iets. De anekdote is een voertuig voor een groter geheel. In dit geval – alhoewel: voor veel van mijn stukken geldt dat – gaat het over hoe we wel of niet keuzes maken. Hier via drie totaal verschillende gedragslijnen: de moeder die een eenmaal uitgestippeld pad consequent blijft volgen, een Remco die van een generatie is die keuzes steeds aan veranderende situaties aanpast, daartussenin Katalijne die vooral gefocust is, iemand die domweg niet in staat is te kiezen.”

„Ik schrijf altijd over dingen die mezelf bezighouden. Om iets van mezelf te begrijpen, wat ik niet van mezelf begrijp. Al zal dat waarschijnlijk nooit helemaal lukken, ’ken uzelf’ is wel mijn belangrijkste motor. Schrijven is in jezelf peuren. Als je mechanismen gaat herkennen, is het schokkend te ontdekken, dat die in wezen hetzelfde zijn bij mensen die tot kwaad als bij mensen die tot braafheid zijn geneigd. Helemaal geen prettig idee, dat je eigenlijk ook een heel vreselijk mens bent.”

„Voor mij is toneel een manier van communiceren. De acteurs zijn de spreekbuis, maar net zo belangrijk is of ik een klik heb met de regisseur, of ik het gevoel heb dat we samen iets te vertellen hebben. Ik ben heel blij dat Carine Crutzen – ’Truckstop’ is haar regiedebuut – voor abstractie heeft gekozen. Naast een scholenversie, helemaal kaal voor in de gymzaal, had Het MUZtheater in 2002 ook een theaterversie, maar die was nog steeds sober. Wel heel subtiel uitgelicht en met een soundscape onder de hele voorstelling.”

„Ik houd niet zo van muziek in theater, vaak veel te romantiserend, maar ik ben een ontzettende fan van geluid. Het was alsof alles erdoor werd opgetild, en combineerde heel mooi met een simpel decor van korreltjes fijngemalen autobanden op een rode vloer. Tot mijn verrassing merkte ik dat bij Het Toneel Speelt beide dingen terugkomen: de soundscape én de korrels rubber.”

„Van mijn stukken wordt wel gezegd, dat je er niet psychologisch in moet gaan. Maar de Engelse versie met een sterk ingedikt, haast realistisch decor had zo’n gevoelige combinatie van naturel en psychologisch, dat je er niet omheen kon dat het drie drama’s zijn, van drie mensen. Dat trof me diep. Dan ken je een stuk van haver tot gort, en dan toch zo geraakt worden. Bij de voorpremière van ’Gif’ door NTGent, in december, had ik hetzelfde: ik was zo ontroerd, kwam na afloop huilend de kleedkamer in.”

„Als autonoom schrijver hoef ik niet te concurreren met de beelden van een regisseur. Ik héb ook geen beeld bij het schrijven, hoor wel stemmen, soms specifiek van de acteurs die het gaan spelen. Toen ik ’Gif’ (over een paar dat een kind heeft verloren) schreef, had ik net ’Opening night’ met Elsie de Brauw en Jacob Derwig als uit elkaar groeiend stel gezien en wist: dit moet de kern zijn. Ben meteen diezelfde nacht nog gaan schrijven. Dat zijn de momenten waarop er geen terug meer is, alsof de personages al klaar staan.”

Lot Vekemans studeerde af aan de schrijversvakschool ’t Colofon. Haar werk wordt inmiddels opgevoerd in het buitenland, van Duitsland tot Zuid Afrika. In 2005 kreeg zij de driejaarlijkse Van der Viesprijs toegekend voor ’Truckstop’ en ’Zus Van’ (monoloog over Ismene, zus van Antigone): „Men zegt weleens dat het jammer is om als toneelschrijver in Nederland te moeten werken. Toen ik, naïef nog, mijn eerste toneelstuk naar alle gezelschappen stuurde, was radiostilte de enige reactie. In Duitsland en Engeland is de schrijver een autoriteit. Lekker voor je ego natuurlijk, maar het Nederlandse kleine zalencircuit waar veel toneel op de vloer wordt gemaakt, heeft me juist erg positief gevormd. Zo’n ervaring had ik elders gemist.”

„Op de lagere school schreef ik al mijn eerste toneelstukjes. Taal is waar mijn liefde zit. Dat heeft alles met ritmiek te maken. Bij het verder vormgeven van je verhaal heb je fantasie en werkelijkheid even hard nodig. Die helpen elkaar vooruit. Zo kleuren de ware verhalen over Japanse truckers als ’de samoerai van het asfalt’ de heroïek van Remco pas echt goed in.”

„Straks bij de première zit ik in het publiek en niemand die zich realiseert dat ik elk woord in de voorstelling heb getypt. Het is zo je kind. Ik voel me als een biologische moeder die een kind heeft gebaard, maar niet opgevoed. Dat is het betoverende van toneelschrijven: magisch mooi en dodelijk eenzaam.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden