Schrijfsters zoeken een ‘ongrijpbaar ik’ om zelf buiten schot te blijven

Beeld Anita Huisman

Schrijvers zijn op zoek naar een alternatief, ongrijpbaar ‘ik’, want wie boeken publiceert werpt zichzelf voor de leeuwen.

Dat geldt niet alleen voor schrijvers die putten uit eigen leven en daarover worden uitgevraagd door talkshowpresentatoren, denk aan het rumoer rond Griet Op de Beeck, ook wie fictie schrijft kan zich na publicatie van een roman naakt en onbeschermd voelen. Wat moet je als het boek waar je jarenlang in je zolderkamer in eenzaamheid aan gesleuteld hebt, het licht heeft gezien en je ermee op tournee moet, het podium op, waar je fungeert als prooi of projectiescherm voor nieuwsgierige lezers, en critici (nog erger)?

In het deze herfst verschenen ‘Exposure’ beschrijft de 30-jarige Engelse Olivia Sudjic hoe ze na verschijning van haar romandebuut ‘Sympathy’ (over interactie en intimiteit in het internettijdperk) last kreeg van gierende onzekerheid, paniekaanvallen en een schrijfblokkade. “Het was nogal heftig om na die lange afzondering, ineens het gevoel te hebben dat mijn bewustzijn zich in een oneindig aantal deeltjes opsplitste, vast gezet in even zoveel fysieke boeken.”

Schrijversgetob

De dunne huid, de intensiteit die haar sterk maakte in observeren, voelen, denken, in schrijven kortom, maakte haar minder goed toegerust voor de gevolgen: de kritieken, het podium, de literaire avondjes.

In het halve jaar tussen haar boekdeal en de publicatie piekerde ze zich suf. Zelfs als de roman een succes zou blijken, dan nog zou er tussen haar en haar lezers geen wederzijdse intimiteit zijn, bedacht ze. Nooit zou zij het werk van lezers kunnen kennen zoals zij haar werk leerden kennen. Die ongelijkwaardigheid deed haar ongemak tegenover het onzichtbare publiek groeien. De nuchtere constatering om dan dus maar weer op te houden met schrijven, was geen oplossing omdat het schrijven zelf juist wel beantwoordde aan haar diepste verlangens - en ze was er ook goed in.

Schrijfster Rachel Cusk Beeld Patrick Post

Klinkt dit als vruchteloos schrijversgetob, Sudjic’ vertwijfeling en angst zijn herkenbaar: je wilt iets delen en schrikt dan paniekerig terug als het eenmaal online staat, je wordt verkeerd begrepen en piekert over wat je kan laten zien en wat verborgen moet blijven.

Ter bestrijding van de impasse keerde Sudjic terug naar haar zolderkamer en sloeg aan het lezen. Ze zocht soelaas bij gevestigde (maar eveneens experimentele) auteurs als Elena Ferrante, Rachel Cusk, Chris Kraus. Sudjic is niet de enige schrijver die worstelt met de implicaties van het schrijven, zo bleek, niet zozeer met de tol van de roem, want van roem was geen sprake, maar wel met scheppingsangst, angst voor het verlies van controle.

Buiten beeld

Voor genoemde schrijfsters is het onderscheid tussen werk en persoon een strijdpunt. “Het maakt niet uit hoe groot en veelomvattend de visie op de wereld is die een vrouw formuleert, zo gauw die ook iets van haar eigen ervaringen en emoties onthult, richt de telescoop zich weer op haar”, citeert Sudjic Chris Kraus, schrijfster van het recent vertaalde ‘I love Dick’. ‘Schrijven mannen een persoonlijk boek dan worden ze opgehemeld (Knausgard) bij vrouwen dreigt altijd het verwijt dat ze zich beperken, slap zijn of niets te vertellen hebben’, aldus Rachel Cusk onlangs in een interview in de Volkskrant.

De Engelse Cusk kan erover mee praten. Ze kwam na haar memoirs over moederschap en echtscheiding in Engelse media zozeer onder vuur te liggen dat zij besloot op zoek te gaan naar een andere vertelvorm, een waarin het ‘ik’ van de verteller buiten beeld bleef. “Ik was niet meer geïnteresseerd in het bezit van een zelf. Een zelf betekende alleen maar dat je overal de schuld van kreeg.”

In haar romantrilogie, waarvan onlangs het laatste deel ‘Kudos’ in vertaling verscheen, reist haar hoofdpersoon Faye, een net gescheiden schrijfster, door Europa langs literaire festivals. Ze spreekt met uitgevers, collega’s, een journalist en fungeert daarbij als intermediair voor de verhalen van de anderen maar laat over zichzelf weinig los. In de levensverhalen die Faye te horen krijgt, vormen geheimen en zelfbedrog een rode draad. Kloppen de verhalen wel die wij over ons zelf vertellen?

Auteur Deyan Sudjic Beeld Geels, Maartje

Die ongrijpbaarheid van het ‘ik’, maar dan op andere wijze, vindt Sudjic ook bij de Italiaanse bestseller-auteur Elena Ferrante die haar ware identiteit bewust verborgen blijft houden. “Ik schreef mijn boek om mijzelf ervan te bevrijden, niet om er de gevangene van te worden”, aldus Ferrante. Een van de twee vriendinnen in Ferrante’s Napolitaanse cyclus is romanschrijfster, iemand die graag buiten de bestaande orde opereert, zo duidde Julie Phillips in een artikel in deze krant. De wereld verwacht dat “arbeiders arbeiden, intellectuelen onzin verkopen,dat zwarten zwart zijn, dat vrouwen vrouw zijn. Maar soms vond ik het nodig om dingen te zeggen die dichter bij de waarheid stonden, die meer van mij waren.”

Autofictie

De hang naar een nieuwe identiteit, naar een alternatief experimenteel zelf, een ‘ik’ dat ongrijpbaar blijft, inspireert tot nieuwe genres, tot het doorbreken van oude scheidslijnen. Gold tien jaar terug het memoir nog als een voorspelbaar voyeuristisch genre over leed en loutering, nu vindt juist in dat genre de literaire vernieuwing plaats.

Steeds meer schrijvers grijpen net als Cusk naar een vorm van autofictie, een mix van autobiografie en fictie die onderzoekt wat een verhaal is en een alternatief biedt voor hoe verhalen ons leven vorm geven. ‘De traditionele roman voldoet niet’, aldus schrijver Tim Parks, die in zijn laatste boek, het deels fictieve memoir ‘In Extremis’ het sterfbed van zijn moeder beschrijft. ‘Romans werken mee aan het melodrama dat wij van ons leven maken. Daar schuilt een groot gevaar in.’

Maakt het experiment de schrijver ook minder kwetsbaar? Angst kan ook een creatieve drijfveer zijn, concludeert Sudjic wijselijk, een motorisch moment. Ze voelt zich gesterkt door de wijze waarop de door haar geraadpleegde schrijvers inzicht en de mogelijkheid tot verandering en groei bieden. En ze kruipt weer achter haar laptop.

Voor meer terugblikken op het literaire jaar 2018: trouw.nl/boekrecensies

Lees ook:

Onder eigen naam geeft Domenico Starnone zijn alter ego Elena Ferrante een ijzingwekkend antwoord

Domenico Starnone werd onlangs ontmaskerd als de man achter het pseudoniem Elena Ferrante. Lees je zijn nieuwe roman nu anders?

Rachel Cusk dwingt de lezer in de rol van de schrijver - en dat wringt

Ook in het laatste deel van Rachel Cusks scheidingstrilogie moeten we het verhaal van Faye zelf bedenken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden