InterviewLionel Shriver

Schrijfster Lionel Shriver is tegen de lockdown: ‘Het verwoest de economie en vernietigt ons leven’

Romanschrijver Lionel Shriver is een van de meest prominente tegenstanders van de lockdown in Groot-Brittannië. ‘Overcompensatie’, noemt ze die.

Romanschrijver Lionel Shriver.Beeld Mark Kohn

Lionel Shriver had al een handvol romans op haar naam, zonder bijster veel succes, toen ze in 2003 doorbrak. ‘We need to talk about Kevin’ (2003) werd bekroond en verfilmd. Het relaas van een moeder wier zoon een bloedbad op school aanrichtte, sloot naadloos aan bij haar stijl: beklemmende verhalen met hoofdpersonen voor wie de lezer met moeite sympathie kan opbrengen. Ze snijdt graag ongemakkelijke thema’s aan: vetzucht (in ‘Big Brother’), ontrouw (‘De wereld na zijn verjaardag’), en haar nieuwste boek, ‘De weg van de meeste weerstand’, gaat over de obsessie om fit te blijven.

Shriver roert zich graag in het publieke debat. Zo bepleitte ze beperking van wapenbezit in de VS, en hekelde ze censuur en identiteitspolitiek, bijvoorbeeld van haar uitgeverij, die in de selectie van auteurs een juiste afspiegeling van de samenleving wil brengen: een ondermijning van literair talent, vindt Shriver. Als columnist van The Spectator, het conservatieve weekblad waar Boris Johnson ooit hoofdredacteur was, heeft ze zich ontwikkeld als prominent tegenstanders van de ‘lockdown’, die volgens haar economisch rampzalig kan uitpakken.

Voor uw roman ‘De Mandibles’ (2016) moet u lang hebben nagedacht over waartoe een afbrokkelende economie leidt.

“Ja, ‘De Mandibles’ gaat over de ineenstorting van de Amerikaanse economie, verteld door het perspectief van diverse generaties van dezelfde familie. Ik wilde illustreren wat er kan gebeuren als de waarde van een munt daalt, je spaargeld verdampt, je je baan verliest, je niet meer in staat bent om jezelf en je gezin te onderhouden. Het duurt even voordat mijn verhaal op gang komt, want een economische ineenstorting heeft nu eenmaal een lange aanloop, totdat een kool opeens 38 dollar kost.”

Met politie in de supermarkt om de orde te bewaren.

“En een run op wc-papier, dat je nergens meer kunt kopen.”

Wat hebt u toen geleerd van uw gedachte-experiment?

“De meeste mensen besteden geen aandacht aan de precieze betekenis van overheidsleningen, en dat begrijp ik goed, maar ik vertel u: ze kunnen je leven ruïneren. In de krant lees je terloops over de onafwendbare inflatie, maar daar is niets terloops aan! Als inflatie een zekere grens overgaat, kan het volledig uit de hand lopen.”

Wat is er volgens u mis met de lockdown?

“Een lockdown is geen verstandige reactie op een besmettelijke ziekte. Het is volstrekt logisch om ons optimaal in te spannen om oudere, kwetsbare mensen te beschermen. In plaats daarvan sluiten we iedereen op, inclusief alle jonge, gezonde mensen. Daar klopt iets niet. Het virus kan een behoorlijk vervelende ziekte veroorzaken. Eenmaal onder een bevolking heeft dat onvermijdelijk voor een aantal mensen de dood tot gevolg. Naar het zich inmiddels laat aanzien, is dit coronavirus wel ietsje erger dan enkele van de ergste griepvirussen, maar niet héél veel erger.

“Wat onderbelicht blijft, is veel belangrijker: de verwoesting van de economie. Die jaagt ons misschien niet de dood in, maar vernietigt wel ons leven. Bedrijven waar onder­nemers hun ziel en zaligheid in hebben gelegd, gaan over de kop. Mensen die jarenlang met plezier naar hun werk ­gingen, productief waren, een zinnige invulling van hun leven vonden, en hun gezin onderhielden verliezen hun baan.”

Maar overheden compenseren bedrijven en mensen, met stimuleringsfondsen en uitkeringen.

“Zo’n sterk beroep op de verzorgingsstaat hebben we nog nooit gedaan. In Engeland wordt niet minder dan de halve beroepsbevolking betaald door de overheid. Dat kan niet eeuwig doorgaan. Niet de economie van één land wordt stilgelegd om te zien of het daarna misschien weer terug tot leven kan worden gewekt met een hele hoop investeringen en leningen van de overheid, maar we doen dit met álle landen tegelijk. Dit is simpelweg het omvangrijkste en meest beangstigende experiment dat we ooit hebben meegemaakt.”

Dus u verkiest de economie boven de gezondheid van ouderen en zwakkeren?

“Alsof onze economie en onze gezondheid los staan van elkaar! Hoe zorgen we voor de ouderen? Dat doen we als samenleving, met een overheid die daar geld van alle belastingbetalers in steekt, met speciaal opgeleide mensen die hun talenten en tijd inzetten om anderen te verzorgen. Dat is toch óók economie? Het is dankzij een economie dat we elkaar niet afmaken, want zo basaal is het. Als ik niet naar een supermarkt kan om eten te kopen, zal ik verhongeren. En als ik lang genoeg honger heb, sla ik mijn buurman op zijn hoofd en beroof ik hem van zijn avondeten.” 

"De kuddementaliteit is hier zo erg, dat mensen je aangeven of beschimpen als je je niet volledig aan de regels houdt."Beeld Mark Kohn

Saamhorigheid van 9/11

Lionel Shriver geeft graag vorm aan haar eigen leven met drastische, eigenzinnige beslissingen. Ze is geboren als Margaret Ann, maar voelde zich altijd jongensachtig en toen ze 15 was, veranderde ze haar naam in Lionel. Als twintiger verhuisde ze uit Amerika naar allerlei plekken: Nairobi, Bangkok, Tel Aviv, Belfast en nu al geruime tijd Londen. In 2001, toen twee vliegtuigen zich in de WTC boorden, was ze in New York. “Van ‘9/11’ is me de saamhorigheid heel goed bijgebleven, een gevoel dat we allemaal in hetzelfde schuitje zaten. Mensen die je normaal niet zou opmerken op straat, waren niet langer passanten waar je straal aan voorbijloopt, maar waren mens geworden. Er was een sterk bewustzijn dat we in een unieke tijd in een unieke stad met elkaar samenleefden, dat we allemaal hetzelfde meemaakten en voelden.”

Je zou denken dat het coronavirus hetzelfde doet met een land.

“Precies, maar het tegendeel is het geval. Ik merk vijandigheid op straat. Het is bevreemdend om te zien hoe krampachtig mensen om een ander heenlopen en zelfs oogcontact mijden. Iedereen eist zijn eigen persoonlijke ruimte op en sommigen zijn er heel militant in. Ons wordt nu aangeleerd om anderen te zien als bedreiging. Iedereen is nu potentieel een wandelend coronavirus dat klaar staat om je te infecteren en dat je daarom moet omzeilen.

“Het vooruitzicht dat deze social distancing nog maanden doorgaat, of zelfs jaren, vind ik vreselijk deprimerend. Het is letterlijk antisociaal. Het vernietigt ieder gevoel van saamhorigheid, want het is ieder voor zich. Je beschermt jezelf en je familie, alle anderen zijn vijanden... Ugh, ik vind dat afschuwelijk.”

Maar goed, zo houden we het virus in bedwang.

“Nou, het is dus inmiddels bevestigd dat het meeste van die social distancing geen epidemiologisch effect heeft. Besmetting komt vooral voor bij mensen in ziekenhuizen en verzorgingshuizen, de mensen die er werken en hun huisgenoten. Besmetting is voornamelijk het gevolg van voortdurend, nauw contact met iemand die het virus meedraagt, en daar is helemaal geen sprake van als je boodschappen doet. Maar toch moeten we keurig achter de lijn wachten in eindeloze rijen bij de kassa, volgen we braaf de pijlen op de vloer, en word je aangekeken als landsverrader wanneer je iets te lang twijfelt over welke pot pastasaus je in je winkelmandje wilt stoppen. Het is een absurd theater.”

Ziet u niet ook een opleving van solidariteit: boodschappen doen voor oudere buren en stoeptekeningen maken voor opa en oma?

“Mooi natuurlijk, maar in Londen zie ik dat niet zo gebeuren.”

En we spreken eindelijk waardering uit voor mensen in de zorg.

“Iedere donderdagavond om 8 uur moeten we in Engeland applaudisseren voor het zorgpersoneel. De eerste keer had het een gevoel van spontaniteit en oprechte betrokkenheid, maar nu? Het is niet zo dat ik on-dankbaar ben, maar er is iets griezeligs aan. Het doet me denken aan Noord-Korea, met al die mensen die op commando met een stralend gezicht overijverig beginnen te klappen. (Ze zet grote, blije ogen op en klapt overdreven in haar handen.) Het is een wekelijks corvee geworden, een gedwongen buiging naar de engelen van de gezondheidsdienst.”

En wie niet meedoet?

“O wee als je niet meedoet! De kuddementaliteit is hier zo erg, dat mensen je aangeven of beschimpen als je je niet volledig aan de regels houdt. Dat is geen nationale eenheid meer, maar massaal conformisme. Ieder tegengeluid wordt bespot en in de media grotendeels genegeerd. Journalisten zijn in Engeland een spreekbuis van de overheid geworden. Het is eng om te zien hoezeer ze de dictaten van de overheid klakkeloos overnemen en doorgeven. Dus krijg je via krant en tv exact dezelfde propaganda.”

Misschien zijn journalisten huiverig om desinformatie te verspreiden.

“Juist als de wereld zo ingrijpend verandert als nu moeten we elkaar scherp houden en zelfstandig nadenken. Zelfs als de andersdenkenden het verkeerd blijken te hebben, dan moet je ze alsnog aanhoren.”

U schrijft romans en columns. Met welk gezag betwijfelt u het wetenschappelijk gefundeerde oordeel waarop onze gekozen politici zich baseren?

“Door te lezen. Er bestaan in dit vakgebied uiteenlopende opvattingen. Een hele groep gevestigde epidemiologen meent dat de lockdown onnodig is en destructief. Nog nooit heeft de wereld op een besmettelijke ziekte gereageerd door zowat de hele wereldeconomie stil te leggen. Dan kan er dus ook geen wetenschappelijk bewijs zijn dat zo’n lockdown werkt, of wel?

“Begin dit jaar deden de meeste politici het virus nog af als onbeduidend. Ze vonden het niet nodig om plannen te maken om hun land of de zorg voor te bereiden. Bijna van de ene op de andere dag sloeg dat oordeel om. Waarom? Het is overcompensatie, omdat ze het eerst grandioos hadden onderschat. Er was geen enkele planning, dus de beleidsmakers flipten volledig. Dat bleek nogal besmettelijk, de ene regeringsleider na de ander gooide het land op slot, ogenschijnlijk zonder benul van de immense consequenties. Alsof ze een mug willen doden met een kanon.”

En nu nemen ze fundamentele burgerrechten af, zonder al te veel verzet.

“Het blijkt maar weer hoe gemakkelijk het is om een volk te intimideren en manipuleren. Uit naam van veiligheid zijn we tegenwoordig bereid allerlei vrijheden op te offeren, zelfs het recht om je huis te verlaten of bezoek te ontvangen. In West-Europa zijn de intenties ongetwijfeld redelijk onschuldig, maar als een staat eenmaal structureel meer autoritair is geworden – ook als dat zonder kwade bedoelingen is gebeurd – kan dit een eigen leven gaan leiden.”

Als we hebben afgerond, stuurt Shriver later een haast verontschuldigende e-mail: “Omdat ik zo geïsoleerd leef, heb ik bij contact met een Real Other Person de neiging verbaal te exploderen.” Er zal nog het nodige nasmeulen, want ze zegt zich voor te bereiden op een lange strijd. “Het zal voor overheden belangrijk zijn dat de lockdown ook achteraf gerechtvaardigd zal zijn. Dus er is alle belang bij een overdrijving van het gevaar.”

Waar zal dat volgens u toe leiden?

“Er komt een moment dat we op deze periode terugkijken en we zullen ons afvragen of het nu werkelijk zo’n vreselijk virus was. We zullen het aantal coronadoden in een historische context plaatsen. Het zal ons opvallen dat in 2018 anderhalf miljoen mensen stierven aan tuberculose – een getal waar we met corona zeker onder zullen blijven – en waarover niemand zich toen echt druk maakte.”

En als u ongelijk krijgt?

“Ik zou het heerlijk vinden om ongelijk te krijgen! Het zou fantastisch zijn als achteraf blijkt dat hooguit een paar ongezonde bedrijfjes zouden zijn gesneuveld en dat er snel een golf van nieuwe creativiteit en ondernemingszin kwam die mensen aan het werk zette, hun leven weer kleur gaf en de zon deed schijnen. Maar kijk om u heen. De halve winkelstraat is dicht, de werkloosheid schiet omhoog. Gelooft ú het?” 

Lionel Shriver (1957) is romanschrijver en columnist, bekend om haar messcherpe satire en oog voor de tijdgeest. De van oorsprong Amerikaanse woont al geruime tijd in Groot-Brittannië. Haar bekendste roman is ‘We need to talk about (2003) Kevin’, die in 2011 verfilmd werd. 

Lionel Shriver
De weg van de meeste weerstand
Atlas Contact; 352 blz. € 24,99
Verschijnt op 4 juni

Lees ook: 

Lionel Shriver laat haar personages met heimelijk plezier

 uitglijden over hun eigen bananenschillen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden