Review

Schönberg Ensemble viert jubileum kamermuziek met een cadeau vol hoogtepunten.

Het gerenommeerde Schönberg Ensemble van dirigent/componist Reinbert de Leeuw viert dit seizoen behalve zijn tweeëndertigjarig bestaan ook zijn tiende seizoen in de serie tijdgenoten in het Amsterdamse Concertgebouw. En herdenkt en passant het honderdjarige jubileum van de ensemblemuziek in het algemeen. Met als genereus verjaardagscadeau een 25-delige cd/dvd-box met hoogtepunten vanaf 1974.

Het begon allemaal zo’n honderd jaar geleden in Wenen. Omdat zijn nieuwe muzikale taal vroeg om al even ongehoorde nieuwe klankcombinaties, componeerde Arnold Schönberg in 1906 zijn ’Kammersymphonie’: zoals de titel al aangeeft een werk van orkestrale zeggingskracht, maar dan in een kleinere bezetting, voor een groep van vijftien solisten. Een in die tijd erg ongebruikelijke bezetting, want tussen de intimiteit van pakweg een strijkkwartet en de massaliteit van het grote orkest gaapte tot 1906 een groot gat.

Schönbergs stuk vormde het startschot voor de Verein für musikalische Privataufführungen, een vereniging die werd opgericht om in besloten kring kamermuziek uit te voeren, waaronder een groot aantal bewerkingen van moderne orkeststukken. Ver weg van de logge orkesten met hun ouderwetse repertoire, ver weg van de openbaarheid en de recensenten (die zelfs geen toegang hadden tot de Verein).

In feite vond Schönberg met de ’Kammersymphonie’ het Schönberg Ensemble uit, schreef dirigent Reinbert de Leeuw ooit over de naamgever van zijn eigen ensemble, dat dit seizoen een aantal mijlpalen te vieren heeft. De uitvoering van Schönbergs ’Pierrot Lunaire’ in 1974 (iets meer dan dertig jaar geleden, op initiatief van violist Henk Guittart) vormde de directe aanleiding voor de oprichting van de nieuwe groep. Die bestond toen nog uit conservatoriumstudenten, onder leiding van docent De Leeuw.

De eerste tien jaar van zijn bestaan richtte het Schönberg Ensemble zich vooral op tijdgenoten van Schönberg, in de beste traditie van de Weense Verein. Behalve de ’Kammersymphonie’ en ’Pierrot Lunaire’ (legendarisch geworden in de uitvoering met Fassbinder-actrice Barbara Sukowa) voerde het Schönberg Ensemble historische en nieuwe bewerkingen uit van muziek van bijvoorbeeld Gustav Mahler, Claude Debussy en Darius Milhaud.

Vanaf de jaren tachtig breidde de groep zijn terrein aanzienlijk uit met componisten zoals Galina Oestvolskaja, Steve Reich, Sofia Goebaidoelina, György Ligeti, György Kurtág en Claude Vivier – om maar een topje te noemen van de baaierd aan Russen, Amerikanen, Fransozen, Duitsers en Italianen die het Schönberg Ensemble tweeëndertig jaar lang in Nederland (of zeg maar gerust de wereld) introduceerde.

Tweeëndertig, is dat trouwens geen vreemd jaartal voor een jubileum? Zakelijk leider Rosita Wouda verklaart: ,,Het gaat eigenlijk om de aandacht voor de muziek die we spelen, los van al die jaartallen. In 2004, toen we dertig jaar bestonden, zaten we volop in de overgang naar de nieuwe kunstenplanperiode en moesten we al onze energie steken in het behoud van subsidies voor het ensemble. Dat dat is gelukt, betekende een erkenning van onze positie. Daarna wilden we dit jubileum alsnog vieren. Voor de cd-box moesten we financiering zoeken. En partners, die we bijvoorbeeld vonden in de Wereldomroep. En daarna moest de box nog geproduceerd worden. Zoiets is niet in een paar maanden klaar.’’

Het Schönberg Ensemble stelde een weelderige box samen (zie kader), met een prachtige keuze uit de producties die al eens op cd verschenen (en weer verdwenen) of die nog lagen te wachten op uitgave. De oogst van de oogstrelend vormgegeven verzameling: tweeëntwintig cd’s, een dubbel-cd, een dvd, een dubbel-dvd; daarnaast een ’boekje’ van 628 pagina’s geschreven door Elmer Schönberger, inclusief alle liedteksten. Muziek van Schönberg tot Van der Aa, van Webern tot Vivier en Kurtág.

Een verzameling topuitvoeringen om van je stoel te vallen. En toch beslaat de box maar een klein deel van het repertoire van het ensemble. De uiteindelijke keuze, ontstaan na vele luistersessies, was soms een kwestie van kill your darlings, aldus Reinbert de Leeuw: ,,We hebben een keuze gemaakt binnen die honderd jaar ensemblemuziek. De eerste cd’s zijn gewijd aan de Weense School en op de laatste cd’s staan werken van Nederlandse componisten zoals Michel van der Aa en Guus Janssen. Ook in bezetting zijn we in uiteenlopende bezettingen te horen. Van de twee klarinetten in de canons van Webern tot de 108 musici in ’Gruppen’ van Karlheinz Stockhausen. De opnames zijn een neerslag van de hechte band die we met onze componisten hebben en van het avontuur dat we steeds aan zijn gegaan, buiten de geijkte paden om. Neem bijvoorbeeld Vivier: in die componist hebben we ons echt vastgebeten. Onze plek in het muziekleven is dat we er in de eerste plaats voor de componist zijn. Als die aankomt met een stuk in een vreemde bezetting, zijn we zo flexibel dat we dat kunnen doen. Ook dankzij onze samenwerking met het Asko Ensemble. Of neem bijvoorbeeld ’De Tijd’ van Louis Andriessen: welk ander ensemble doet dat nou? Het Schönberg Ensemble is er voor het hele spectrum aan niet-symfonisch repertoire.’’

Fluitist Govert Jurriaanse, die 25 jaar in het jubilerende ensemble speelde, beaamt de woorden van De Leeuw: ,,Het Schönberg Ensemble gaat altijd van de componist uit en wil het unieke van ieder stuk laten horen. Reinbert heeft het ensemble echt gevormd in de manier van muziek maken. Het gaat bij hem echt altijd over de liefde voor de muziek. Het is vaak een worsteling, niet van ’dat doen we wel even’. De musici zijn stuk voor stuk mensen die zich daar met hart en ziel in storten. Dat maakt het Schönberg Ensemble tot een soeverein ensemble, zoals iemand ooit opmerkte. En daarom hebben we ook echte fans.’’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden