Review

Schandalig een-tweetje tussen Polen en Zwitsers

Tom Bower: Nazi Goud. Nawoord van Gerard Aalders. Balans, Amsterdam; 432 blz. - ¿ 35.

RENSKE HEDDEMA

Het eerbiedwaardig college - waaronder de voorzitter van de officiële historische commissie prof. Bergier - dat deze woorden onder luid applaus kreeg toegevoegd, werd gered door de bel. Het forum was voorbij, en honderden Zwitsers stroomden de aula van de Eidgenössische Technische Hochschule in Zürich uit.

De Brit Tom Bower zal met zijn boek 'Nazi Goud' ongetwijfeld eerder tot de marketingjongens worden gerekend. Hij heeft in ieder geval, samen met Jean Ziegler ('Hitlers Bankiers') en de Amerikaanse minister Stuart Eisenstat het voordeel dat zijn werk op het goede moment in het Engels beschikbaar is. Alleen al daardoor is 'Nazi Goud' veel bepalender voor de publieke opinie over Zwitserland dan de tientallen kritische publicaties die sinds de jaren vijftig verschenen zijn.

Bower kan geen oppervlakkigheid worden verweten. Aan zijn verhaal, op hoofdlijnen overigens niet nieuw, moet zorgvuldig onderzoek zijn voorafgegaan. Hij komt met legio details en legt als Engelsman weer andere accenten dan de Zwitserse historici of de Amerikaanse politicus Eisenstat.

'Nazi Goud' is minder babbelig dan Zieglers boek, dat goeddeels dezelfde stof behandelt: het gedrag van de Helvetische bankiers tijdens en na de oorlog. Bower belicht vooral ook de wisselwerking tussen de financiële wereld en de classe politique. Waar Zieglers engagement het wel eens wint van zijn precisie, laat Bower de lezer vaak aanzitten aan de vergadertafel, of rechtstreeks meeluisteren met een ontmoeting in de Bahnhofstrasse. Bovendien maakt zijn distantie als Brits observator zijn verhaal scherper.

Bower is niet de eerste die opmerkt dat het vooral de losse, federale structuur van Zwitserland is die de banken zoveel vrijheid gaf. De 26 kantons en 4 taalgebieden zijn nog steeds eerder gepreoccupeerd met hun lokale aangelegenheden dan met buitenlands beleid.

Toen de banken in 1937 besloten geen rente meer te geven op rekeningen van buitenlandse rekeninghouders, was er in het parlement geen haan die ernaar kraaide. Bij andere gelegenheden werd de volksvertegenmwoordiging zelfs rechtsstreeks informatie onthouden. Dat het Zwitserse parlement en volk pas jaren na de oorlog hoorden dat het hun regering was die het Jodenstempel bij de Duitse autoriteiten had voorgesteld, is nu algemeen bekend.

Maar de kwestie van de overeenkomst met Polen in 1949 blijft minstens even schrijnend. In een een-tweetje tussen regering en bankiers zonnen de Zwitsers op een list om compensatie te krijgen voor de genationaliseerde bezittingen op Pools grondgebied. Besloten werd de Polen het 'erfgenaamloze vermogen' van Holocaust-slachtoffers terug te geven, waar ze al zo vaak om hadden gevraagd. Zo kon Polen de miljoenen franken die het van de banken ontving, per omgaande naar Bern terugboeken als compensatie voor Zwitserse verliezen in Polen. De Zwitsers hadden er zorgvuldig op toegezien geen namen van rekeninghouders mee te sturen, zodat de Poolse regering rustig nee kon verkopen aan elke joodse burger die nog om zijn geld kwam.

Een groot deel van het boek van Bower is gewijd aan de periode na de oorlog. De joodse eis tot genoegdoening blijft de Zwitsers achtervolgen. Dan blijkt hoezeer bij de Zwitsers morele principes ondergeschikt waren aan geldzucht en politiek opportunisme. In zijn kritiek op de Britse rol bij het Akkoord van Washington in 1946 spaart Bower zijn landgenoten niet. Het Foreign Office had alle belang bij Zwitserse wederopbouwkredieten en bleek in de onderhandelingen dan ook een bondgenoot van de Zwitsers. Dat de geallieerden zich tevreden stelden met 58 miljoen dollar, in plaats van de 250 miljoen die waren overeengekomen, was vooral te wijten aan de Britse houding. Hoewel je je, met Bower, kunt afvragen waarom Zwitserland het onderste uit de kan wilde bij de onderhandelingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden