Interview

Schaap en jihadist zijn welkom in het Lam Gods van Milo Rau

Beeld Bart van der Moeren

Waar Milo Rau neerstrijkt is de controverse nooit ver. Voor zijn openingsvoorstelling ‘Lam Gods’ vroeg de nieuwe artistiek leider van NTGent voormalig Syriëstrijders om te komen auditeren. ‘De parallel tussen de kruisvaarders van toen en de jihadisten van nu is zo voor de hand liggend. Daar móeten we over praten.’

In de catacomben van het Gentse stadstheater ruikt het naar kinderboerderij. Achter twee dranghekken liggen heel veel schapenkeutels. “Hier verblijft het lam voor en na de repetities”, verklaart regisseur Milo Rau.

Dit voorjaar trad de Zwitser aan als nieuwe artistiek directeur van toneelgroep NTGent. Deze week gaat zijn openingsproductie in première: ‘Lam Gods’. Bij zijn sollicitatie verklaarde Rau het stadstheater van de toekomst te willen creëren en het thema van zijn eerste voorstelling kon niet Gentser zijn.

De stad is wereldwijd beroemd vanwege het vijftiende-eeuwse altaarstuk van de gebroeders Van Eyck, dat in de naast het theater gelegen Sint-Baafskathedraal staat. Een deel van de roem dankt het paneel aan haar reputatie: één luik is sinds 1934 spoorloos en voer voor allerhande complottheorieën. Deze week nog werd er in de Gentse binnenstad met een scanner naar het paneel van ‘de rechtvaardige rechters’ gezocht.

Milo Rau is niet de man om een detective op het podium te brengen. Zijn fascinatie voor het altaarstuk heeft te maken met de werkwijze van de gebroeders Van Eyck, vertelt hij terwijl hij in hoog tempo een kom soep en een bord pasta naar binnen werkt tussen de middag- en avondrepetities. “Jan en Hubert van Eyck lieten gewone Gentenaars poseren voor de personages op het paneel: de kruisvaarders, Adam en Eva, Kaïn en Abel, de maagd Maria en God. Dat was een schandaal in die tijd: gewone mensen die model stonden voor religieuze figuren. En dan was in het centrale paneel ook nog kritiek op de katholieke kerk verwerkt.”

Een repetitie van Lam Gods Beeld Bart van der Moeren

Zijn versie van het Lam Gods moet een moderne, theatrale versie van het klassieke werk worden, met Gentenaars die de verhalen van deze tijd vertellen, zegt Rau. Het originele paneel toont de angst voor de apocalyps. Zijn tableau vivant wil de hedendaagse verhalen over zonde, verlies en geloof uit de Gentse ‘superdiverse samenleving’ vangen. “Voor mij draait dit stuk om de vraag wat leven is: wat het betekent om op aarde te zijn, geboren te worden, besluiten te nemen, dood te gaan.”

Gewone mensen

Dus liet hij begin dit jaar een oproep uitgaan: hij was op zoek naar een hedendaagse Kaïn en Abel, kruisvaarders, engelen, Adam en Eva. Tijdens tientallen castings gaf hij Gentenaars de gelegenheid hun verhaal vertellen. In Lam Gods spelen slechts twee professionele acteurs van het NTGent-ensemble mee. “Ik gebruik het sociaal-realisme heel letterlijk door gewone mensen op het podium te zetten met hun verhaal.”

Zo vertolkt een vluchteling uit Iran de rol van Adam. Hij is immers verdreven uit het ‘aards paradijs’. De moeder van een gesneuvelde Syriëstrijder neemt de rol van de maagd Maria voor haar rekening. “Moeder Maria had ook problemen met haar zoon. Net als ik”, zegt ze in de voorstelling. Een muzikant (de ‘Heer’) die het Gentse dialect in leven wil houden vertelt hoe zijn vader zich bij de SS aansloot en na de Tweede Wereldoorlog zijn burgerrechten verloor. Rau: “Gaandeweg de voorstelling realiseer je je dat al die kleine geschiedenissen gelinkt zijn aan de grote vragen in het leven en aan de grote vragen waarvoor België en Europa nu staan, zoals de rol van het geloof in deze tijd en de angst ervoor.”

Alibi

Beelden van de castings worden tijdens de voorstelling op een scherm in de vorm van het Lam Gods-paneel geprojecteerd.

“Die castings waren ook een alibi om de stad en haar inwoners te leren kennen. Ze waren misschien wel het meest interessante onderdeel van deze productie. We hebben zoveel mensen geïnterviewd, zulke bijzondere gesprekken gevoerd. Bijvoorbeeld met Leentje, een stervende vrouw. Haar video zit ook in de voorstelling.”

Rau’s werk is niet onomstreden. Hij maakt vaak onthutsend, politiek theater met een documentair karakter, geïnspireerd op de recente geschiedenis. Zo liet hij eerder kinderen het leven van Belgiës grootste misdadiger Marc Dutroux naspelen, in een overigens bejubelde voorstelling.

Ook over Lam Gods was dit voorjaar de nodige ophef. Rau’s oproep aan de hedendaagse kruisvaarders – hij nodigde expliciet voormalig Syriëstrijders uit voor de audities – viel helemaal verkeerd bij politici van de Vlaams-nationalistische N-VA die vroegen om de subsidie van NTGent te korten. “Het was echt niet de bedoeling om een schandaal te creëren”, zegt Rau. “In 2014 maakte ik een voorstelling over Brusselse jihadisten en toen zei men: salafisme, zo’n niche-onderwerp, pfff. Destijds werden zij gezien als gebrainwashte jongeren, nu zijn het criminelen van wie we hopen dat ze zullen sneuvelen. Die veranderde houding zegt iets over onze samenleving.”

Leermoment

Natuurlijk had hij geen criminelen op het podium willen zetten, dat kan juridisch helemaal niet. “Maar iemand die is teruggekeerd, bestraft is en over zijn vroegere overtuigingen had willen praten, dat was interessant geweest volgens mij. Die ophef was een leermoment voor mij, sinds de aanslagen van 2016 is er een andere gevoeligheid in dit land waar je rekening mee moet houden. Anderzijds: de realiteit zelf is provocatief. Op het paneel van Van Eyck staan massamoordenaars. De parallel tussen de kruisvaarders van toen en de jihadisten van nu is zo voor de hand liggend. Daar móeten we over praten.”

NTGent had roerige tijden achter de rug toen Rau als artistiek directeur naar Gent kwam. Zijn voorganger Johan Simons was vroegtijdig vertrokken en de schouwburg werd verbouwd. Rau zelf ontbond het vaste acteursensemble en presenteerde dit voorjaar een manifest voor NTGent met tien richtlijnen voor het ‘theater van de toekomst’. Een greep daaruit: repetities moeten publiek toegankelijk zijn en in iedere voorstelling moeten minstens twee amateurs spelen. ‘Dieren tellen niet mee, maar zijn welkom’.

Poetsvrouw

In Lam Gods speelt daarom ook de poetsvrouw van NTGent mee, zegt Rau. “De stad naar binnen halen en met amateurs en dieren werken dwingt je te luisteren naar het heden en de tijd te nemen.”

Theater is uitgevonden als publieke ruimte om ideeën uit te wisselen, om nieuwe verhalen uit te vinden, om geschokt of geïnspireerd te worden, zegt Rau. Het heropvoeren van klassieke toneelstukken is daarom verboden zolang hij de leiding heeft. “Als je tegen Shakespeare had gezegd: ‘Maak een toneelstuk over Romeo en Julia, Ben Johnson heeft het stuk al geschreven dus zet het maar op het podium’. Dan had hij geantwoord: ‘Fuck you, we schrijven iets nieuws voor ónze mensen en met ónze ideeën’. Of neem Tsjechov, hij maakte documentair theater.”

Die werkwijze is de afgelopen 100 jaar verdwenen door tijdgebrek, haast en angst, stelt Rau. “Wij zeggen: laten we meer tijd nemen en de onzekerheid accepteren dat we het eindproduct niet kennen. Als je dat niet doet, laat je het werk over aan de mensen van honderd jaar geleden. Ik denk dat we niet alleen karaoke moeten doen, maar onze eigen muziek moeten creëren.”

In België is er meer ruimte voor die werkwijze dan elders, denkt hij. “Frankrijk of Duitsland kennen veel meer een verplichte traditie van klassiekers. De Vlaamse toneelklassiekers heb je in anderhalf uur uit, dat is één stuk van Hugo Claus. Dat biedt vrijheid. Je kunt hier een groot artiest worden, zonder dat je je iets van de klassiekers hoeft aan te trekken.”

Zachtaardig

Wie een regisseur verwacht die zijn spelers met veel theater en bombarie bestiert, komt bedrogen uit. De bejubelde Rau komt tijdens de repetities zachtaardig over, hij spreekt niet overdreven luid en switcht moeiteloos van taal. De geluidstechnicus krijgt zijn aanwijzingen in het Duits, met de professionele acteurs communiceert hij in het Engels. Fatima Ezzarhouni, de moeder van de omgekomen Syriëstrijder, krijgt haar instructies in het Frans. Geduldig werkt Rau met haar aan de Nederlandstalige monoloog waarin zij vertelt hoe haar zoon op zijn achttiende verjaardag de deur uitliep en nooit meer terugkwam.“Als je de tekst kwijt bent: kijk niet omhoog om hem te zoeken, maar naar beneden, want dan ziet men het niet.”

De perfectionist in Rau houdt intussen alle niveaus in de gaten: spel, geluid, licht, techniek. Hij stelt zelf de camera op het podium scherp, die beelden projecteert op het scherm achter de spelers – een uitvergrote versie van het Lam Gods, maar dan met lege vensters waarop beelden geprojecteerd worden. “Het werken met de live-technologie van een videoinstallatie is de hel”, zegt hij na de repetitie. “Maar ik hou er ook van. Het is de kern van dit stuk: een echt tableau vivant. Maar in combinatie met amateurs, kinderen en dieren is het wel een gestoorde onderneming.”

Aan het eind van haar scène met Fatima Ezzarhouni bukt actrice Chris Thys en raapt iets van de toneelvloer. “Er ligt hier nog wol van het schaap van gisteravond.”

Milo Rau 

1977, Bern, Zwitserland. Studeerde sociologie, Duits en Romaanse taal- en letterkunde. Hij werkt als regisseur, schrijver en activist. Zijn producties, over onder meer de genocide in Rwanda, de Congolese burgeroorlog en het leven van kindermoordenaar Marc Dutroux, waren in meer dan 30 landen te zien. Rau werkte eerder als journalist. Zijn politieke essay ‘Was tun? Kritik der postmodernen Vernunft’ werd een bestseller in het Duitse taalgebied. Sinds 2018 is hij artistiek directeur van NTGent. ‘Lam Gods’ is een coproductie met Internationaal Theater Amsterdam & Schauspiel Stuttgart en speelt in januari in Amsterdam.

Lees ook:

Vrouwen rapen de brokstukken van de oorlog op

Vrouwen spelen niet de hoofdrol in oorlogen. Maar ook backstage, bij uitstek de plaats van vrouwen in een oorlog, kun je voor je leven getekend raken. Dat tonen twee monologen op Festival Boulevard.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden