Taal-rubriek Peter-Arno Coppen

Schaamte, een woord dat los kan worden gebruikt, maar furore maakt als achtervoegsel

Traditiegetrouw hebben ook de leden van het Genootschap Onze Taal afgelopen week hun woord van het jaar gekozen. Waar Van Dale al eerder het woord ‘boomer’ had gekozen, als licht denigrerende aanduiding voor mensen die ook qua denkbeelden tot de bijna voorbije baby-boomergeneratie behoren, hielden de Onze-Talers het bij een oud-Hollands (en licht calvinistisch) woord dat met name als tweede lid van samenstellingen (vliegschaamte, vleesschaamte) het afgelopen jaar furore maakte.

Onze Taal zelf noemde het een ‘achtervoegsel’, omdat niet zomaar het woord ‘schaamte’ was bedoeld, maar alleen het woord in die samenstelling. Maar taalkundig gezien is dat niet juist. Een achtervoegsel is een deel van een woord dat niet zelfstandig kan voorkomen (zoals -achtig of -tje). Maar ‘schaamte’ kan wel degelijk als een los woord gebruikt worden.

Eigenlijk heeft de taalkunde geen goed woord voor deze woorddelen. In de woordvormingsleer (morfologie) is de centrale term voor een woorddeel met een eigen betekenis een ‘morfeem’. Daarvan heb je zelfstandige morfemen (die ook los kunnen voorkomen) en gebonden morfemen, die alleen voor, achter of in een ander woord gebruikt kunnen worden (zoals ‘ge-‘ of ‘-ig’). ‘Schaamte’ is een zelfstandig morfeem, maar hoe noem je dan ‘-schaamte’?

Je kunt het natuurlijk prozaïsch een ‘niet-zelfstandig gebruikt zelfstandig morfeem’ noemen, maar dat is zelfs voor een morfoloog een hele mondvol. Ook een ‘gebonden zelfstandig morfeem’ klinkt waarschijnlijk te paradoxaal. Ik denk dat ‘schaamtemorfeem’ nog het beste is. Dat kan me­teen meedoen voor de volgende verkiezing. 

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden