Review

Satanisme: hoe door paniek geruchten waarheid worden

Jeffrey's Victor: Satanic Panic: The Creation of a Contempory Legend. 408 blz., Open Court, Chicago 1994, $16.95.

In een uitzending van Nova van 28 juni 1993, die in haar geheel aan dit onderwerp was gewijd, zette de pas gepromoveerde psychologe Suzette Boon uiteen dat in haar onderzoek naar de meervoudige persoonlijkheidsstructuur 27 patiënten voorkwamen, die hadden aangegeven het slachtoffer te zijn van afschuwelijke rituele praktijken. Niet alleen zou hun trauma verooraakt zijn door ernstig seksueel misbruik en het ondergaan van martelingen door de aanbidders van Satan, maar tevens door het aanschouwen van ceremoniën waarin baby's werden geofferd, mensenvlees werd gegeten en een aanvullend scala van nauwelijks te beschrijven wreedheden.

De volgende dag ging Nova er nog even op door. Er waren Kamervragen gesteld en ruim dertig mensen hadden na het zien van het programma de stichting Korrelatie gemeld dat ook zij het slachtoffer waren van ritueel misbruik. Het ministerie van justitie, dat al eerder dergelijke signalen had ontvangen, nam de zaak serieus en begon een onderzoek.

Vraagtekens

In april 1994 rapporteerde een justitiële werkgroep dat ritueel misbruik niet kon worden aangetoond. Tevens plaatste men grote vraagtekens bij het realiteitsgehalte van alles wat in de therapeutische sessies naar voren werd gebracht. Daarna verstomden de verhalen en de behandelaren verdwenen nagenoeg ondergronds.

Was de aandacht in Nederland betrekkelijk kortstondig, in de Verenigde Staten is sprake geweest van een ware hausse, die pas recentelijk lijkt af te nemen. Miljoenen Amerikanen waren er sinds het midden van de jaren '80 van overtuigd dat hun land werd bedreigd door een macabere organisatie van duivelvereerders. En ook daar was geen enkel concreet bewijs te vinden.

In de bovennatuurlijke logica van de satanische ideologie is voor falsifiëring geen plaats. Want juist het gemis aan bewijs is een aanwijzing voor satanische krachten, zo luidt de verklaring. Mogen sommige gruwelijkheden te bizar zijn om ook maar enigszins als geloofwaardig te worden beschouwd, dan zit ook daar de strategie van de satanisten achter: hoe onwaarschijnlijker het verhaal, des te minder kans dat het slachtoffer wordt geloofd.

In een messcherpe analyse behandelt de socioloog Jeffrey Victor deze actuele satanische legende. Met name het Amerikaanse platteland en de kleine steden blijken gevoelig voor Satans aanwezigheid. Het zijn de regio's waar de economische recessie het hardst is aangekomen. Met name de christelijk fundamentalistische bevolkingsgroepen met weinig opleiding hebben eronder te lijden. Voor hen is de American Dream voorbij (voor zover ze er ooit van genoten hebben).

Maar niet alleen de materiële achteruitgang baart hun zorgen. Ook het morele verval en de alom zichtbare aantasting van de leidende rol die hun land ooit in de wereld vervulde, creëren een voedingsbodem waarin angstaanjagende geruchten goed gedijen.

Op uiterst zorgvuldige wijze reconstrueert Victor het ontstaan van een enkele lokale paniekuitbarsting. Het optreden van een hard-rockband, de verdwijning van een kind, het vinden van een dode kat, de zelfdoding van een teenager, onduidelijke inkervingen in een boom: het zijn de eerste aanwijzingen dat Het Kwaad zijn intrede in de gemeenschap heeft gedaan. De inwoners is direct duidelijk waar hun ellendige situatie aan te wijten is. Wat dat betreft heeft de collectieve paniek ook een positieve sociale functie, want de opeengehoopte zorgen vinden een gezamenlijke uitlaatklep.

Victor verwerpt uitdrukkelijk het begrip 'massahysterie'. Het is een wat al te gemakkelijke duiding, die - nog los van het bijbetekenis, want de mensen die in de geruchten geloven zijn allerminst geestelijk gestoord - niet duidelijk maakt hoe het gerucht zich transformeert in een wijdverbreide paniek die op een gegeven moment als waarheid wordt geaccepteerd. Want het blijft niet beperkt tot een folkloristisch plattelandsfenomeen.

Legitieme status

De auteur beschrijft hoe de media, fundamentalistische dominees en een segment uit de psychiatrische hulpverlening zich over het gerucht hebben ontfermd en het daardoor een legitieme status verlenen. Satans aanwezigheid is immers niet alleen uitstekend lees- en kijkvoer, de Schrift voorspelt het ook en er zijn talloze patiënten die het hebben gezien en er een syndroom van hebben opgelopen. En wie zouden het beter weten dan krant, bijbel èn wetenschap?

Dat het fenomeen in Nederland dergelijke proporties niet heeft aangenomen, zal ongetwijfeld verband houden met het ontbreken van de Amerikaanse parameters. Maar met de optiek die Victor aanreikt, is het een boeiende uitdaging de gebeurtenissen van 1987 in Oude Pekela te reconstrueren. Want menigeen is ervan overtuigd dat de enge clowns van toen nog steed ronddolen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden