Boekrecensie

Sara Nović weet de Balkanoorlog met haar debuutroman scherp in herinnering te brengen

Beeld Sara Nović

De oorlog in (ex-)Joegoslavië beleefden ze als kinderen. Deze nieuwe generatie auteurs verwerkt haar trauma’s in literatuur.

Hoe lang duurt het om een oorlog te vergeten? Dat vragen de twintigers Ana en Luka zich af, tien jaar na de oorlog in Kroatië. Tijdens een roadtrip door het Kroatische hooggebergte maken ze een rekensom. “Misschien zijn we al een eind op weg”, zegt Ana hoopvol. Er zijn immers al kinderen geboren die de oorlog niet hebben meegemaakt. Waarop Luka opmerkt dat iedereen er nog over praat. “Je hoeft iets niet te ervaren om het je te herinneren.”

Zelf heeft auteur Sara Nović (1987), die afwisselend in de Verenigde Staten en Kroatië woonde, de Balkanoorlog niet meegemaakt. Toch weet ze die met haar debuutroman ‘Wie het mooist valt’ scherp in herinnering te brengen. Dat doet ze door de ogen van haar hoofdpersoon, Ana Juric, die 10 is als het conflict in Kroatië losbarst. Ana woont met haar ouders en haar babyzusje in een eenvoudig appartement in Zagreb. Nović beschrijft in sprekende details hoe de oorlog geleidelijk Ana’s veilige wereld binnendringt. Opeens wil de sigarettenverkoper weten of Ana Kroatische of Servische sigaretten wil hebben. “Mag ik alstublieft die ik altijd heb”, weet ze nog net uit te brengen. Dan verschijnen de vluchtelingenkinderen uit Vukovar: smoezelig en met donkere kringen onder hun ogen. Daarop volgen de barricaden van zandzakken die dienen als verdedigingsmuur van waarachter de Serviërs beschoten kunnen worden, maar die voor Ana en haar vrienden vooral een extra klimrek zijn.

Oorlogje spelen 

Oorlogje spelen is hun lievelingsspel dat pas is afgelopen als de ene groep de andere helemaal heeft uitgemoord. Punten vallen er ook te behalen bij de wedstrijd: wie het mooiste doodgaat. Degene die het langst zijn armen en benen in onnatuurlijke hoeken kan houden is de winnaar.

Door de ogen van puber Ana, die na de traumatische gebeurtenissen in de Verenigde Staten terecht is gekomen, maakt Nović ook de problemen van de tweede generatie invoelbaar. De groep was tijdens het conflict nog niet volwassen, maar wordt er wel door getekend. Ze hebben deels de Balkan verlaten, zijn uitgewaaierd over Europa en de VS. Ze vragen zich net als Ana af hoe het toch kan dat als je op de ene plek bent, je ‘altijd zo zeker weet eigenlijk thuis te horen op de andere’. Schuldgevoel kwelt hen. Besmet voelt Ana zich, ze schaamt zich voor een oorlog waar ze niets aan kon doen. “Vreselijk wat daar is gebeurd”, zeggen mensen tegen haar als ze laat vallen waar ze vandaan komt. Vaak kijken ze bij haar verhalen ongemakkelijk weg ‘alsof ze hoopten dat ik alles weer terug zou nemen en zou zeggen dat oorlog en genocide eigenlijk wel meevielen’.

Ongemak van de buitenwereld 

Nović laat het ongemak van de buitenwereld voelen, een buitenwereld die de oorlog het liefst op afstand hield, die wel aanwezig was maar de moordpartijen niet wist te voorkomen, en ook daarna maar mondjesmaat aandacht voor de gewonde regio had.

Zo voert de schrijfster blauwhelm Sharon Stanfeld op die Ana tijdens de oorlog het land uit weet te krijgen. Als ze elkaar later bij de Verenigde Naties ontmoeten - Ana studeert inmiddels in New York - lijkt Sharon vooral bezig met het verwerken van haar eigen trauma’s. “Ik denk niet dat ik ooit over de dingen die ik daar heb gezien heen zal komen.”

Als Ana op Manhattan langs de kantoren van de VN en het Unicef-gebouw loopt, merkt ze op dat die namen nog maar weinig voor haar betekenen ‘terwijl ze als kind in Kroatië zoveel hoop voor haar hadden vertegenwoordigd’.

Niet het hele verhaal 

Ana besluit dat het makkelijker is om niet het hele verhaal te vertellen. Dat maakt het ook voor de buitenwereld draaglijker, denkt ze. In haar verhalen weet ze zo’n luchthartig beeld van haar geboortestad te schilderen dat het wel leek alsof ‘Zagreb één grote kermis was’. Maar over wat er op die ene dag in het bos is gebeurd, toen ze met haar ouders in een hinderlaag  terechtkwam, zwijgt ze. Ook de dramatische gebeurtenissen erna, als ze van slachtoffer dader wordt en met haar kleine lenige vingers patroonhouders van kalasjnikovs vult, houdt Ana lang angstvallig geheim. Totdat zij niet langer om haar trauma heen kan en ze door nachtmerries achtervolgd wordt. Ze besluit terug te gaan naar Kroatië om de confrontatie op te zoeken met haar verleden. Als ze met haar jeugdvriend Luka de plekken uit haar verleden opzoekt, lijkt Ana rust te vinden. In de Adriatische zee lukt het haar uiteindelijk zich even onder te dompelen in nostalgie naar haar jeugd zonder dat die door trauma is bezoedeld.

Maar Ana is niet in staat een kader, een logisch geheel te vormen van alles wat er is gebeurd. “Ik wist dat de schuld aan de ene kant niets zei over de onschuld van de andere.” ‘Wie het mooist valt’ is dan ook geen poging om de Balkanoorlogen te verklaren, of het ingewikkelde conflict te ontrafelen. Op een kort optreden van de Kroatische legerleider Ante Gotovina na, valt Novic de lezer niet lastig met politici of generaals. Ze vertelt het verhaal van een meisje dat op het verkeerde moment op de verkeerde plaats was en daar de rest van haar leven mee moet zien te dealen. Net als de rest van haar leeftijdgenoten en toekomstige generaties. Want dat herinneringen aan de oorlog de regio nog heel lang zullen tekenen, dringt aan het eind van het boek ook tot Ana door.

De geschiedenis is hier geen kwestie van zand erover, filosofeert ze. Nović heeft die geschiedenis van de burgeroorlog in haar debuut zo vakkundig en krachtig opgegraven dat je bijna zou vergeten dat ze die oorlog zelf alleen indirect ervaren heeft. 

Sara Nović
Wie het mooist valt
Vert. Maaike Bijnsdorp, Lucie Schaap.
Meulenhoff; 304 blz. € 19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden