Review

Samuel de Lange herleest Max Weber

Welke klassiekers verdienen het herlezen te worden? De laatste in de rij belangwekkende sociologen.

Samuel de Lange

Tot op de dag van vandaag lijkt de wereld verbijsterd over het spectaculaire succes van het kapitalisme. Die triomf zou zelfs zoveel afgunst opwekken dat de Newyorkse kolossen van bankwezen en handelsverkeer eraan moesten geloven. De Duitse socioloog Max Weber (1864-1920) had de jaloerse terroristen smalend verwezen naar een ander adres, naar de protestantse kerken, de echte tempels van de ondernemingsgewijze productie.

In 1904/1905 publiceerde Weber in een tijdschrift 'Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus', een tekst die het succes van het kapitalisme uit de godsdienstpsychologie afleidde. Geen boek voor gelovigen van enige soort, religieus, marxistisch of zelfs wetenschappelijk. De redenering was evenzeer tegen het zere been van dwepers met het hogere, als van grofstoffelijke materialisten; en Webers verstehende methode -hij kruipt als het ware in de huid van wat hij 'de puriteinen' noemt- mishaagde no-nonsense wetenschappers. Toch werd dit elegante essay -zonder noten niet langer dan een dikke honderd bladzijden- de voornaamste klassieker van de sociologie.

Het is Weber vaak aangewreven dat hij het kapitalisme uit het protestantisme verklaart. Dat klopt niet helemaal, want hij verschaft zelf voorbeelden van kapitalistische praktijken van lang vóór de Reformatie. Maar met nog meer voorbeelden legt hij een verband tussen de verspreiding van het puritanisme in de 16de en 17de eeuw en de opbloei van een ondernemende middenklasse. In Europa werd de rooms-katholieke heerschappij, die voor het leven van alledag weinig consequenties had, ,,vervangen door een oneindig drukkende reglementering van de levensfeer, die tot in de verste hoeken en gaten van het huiselijke en openbare bestaan doordrong''.

Dat zwaarmoedige regime, het ethos uit de titel, legde het zakenleven geen windeieren. Als ideaaltype van de kapitalist voert Weber de Amerikaanse staatsman Benjamin Franklin (1706-1790) op, van wie de uitspraak time is money stamt. Diens winstbejag, ijver en vertrouwen in overleg waren ook de deugden waar Amerika mee groot was geworden. Voor de kapitalistische zegetocht deed niet het geld, maar de geest de aftrap.

De socioloog heeft wat uit te leggen, want de rigoureuze protestanten die hij noemt, zoals de calvinisten, de doopsgezinden en de methodisten, stonden nu juist bekend om hun wereldverzaking. Ook is het niet meteen evident dat de leer van de voorbeschikking tot grote inspanningen uitnodigt, zoals Weber beweert. Eerder zou je een soort gelatenheid verwachten bij het vooruitzicht dat velen verdoemd, en weinigen uitverkoren zijn. Goede werken hadden geen zin, want protestanten konden de hemel niet verdienen. Ook sacramenten, mystiek en scholastiek waren in hun ogen van geen enkel nut voor het zielenheil.

Aan het begin van de Reformatie ging men het dagelijks werk echter 'beroep' noemen, en daarin ziet Weber het bewijs dat de protestantse gelovigen zich tot de arbeid geroepen voelden. Tot meerdere eer van God. Met goed werken probeerden de puriteinen enige zekerheid over hun uitverkiezing te krijgen, maatschappelijk succes beschouwden zij namelijk als een gunstig teken. Hun ascese beleefden ze niet zoals de roomsen in het stille klooster, maar in noeste arbeid, midden in de wereld. De vruchten van hun arbeid, de winst, dienden niet hun persoonlijk genot, maar moesten teruggeploegd worden in de zaak. Geen wonder dat het boek Job, waarin de protagonist zich ten slotte aan Gods raadsbesluiten onderwerpt, en daarvoor beloond wordt, veel gehoor vond onder de puriteinen, evenals de aanmaning in het Nieuwe Testament toch vooral te woekeren met talenten. In niet aflatende vreugdeloze arbeid lag de overgave aan de raadselachtige Voorzienigheid. Succes in de wereld kon dan voor een genadig oordeel doorgaan.

Webers opstel geldt als een, of zelfs hét hoogtepunt van sociologische onderzoek. Dat is meer een gevolg van zijn fijnzinnige redeneertrant, dan van een geslaagde ontleding van het protestantse zakeninstinct. Vergeleken met het confessionele ethos komt de kapitalistische geest er trouwens nogal bekaaid af. Je zou denken dat de proef op de som in het bedrijfsleven ligt, maar

Weber bepaalt zich tot statistieken en intentieverklaringen, en een schildering van de kapitalistische mores blijft achterwege. De ruimte tussen de theologische leerstukken en de economische prestaties vult hij met psychologische speculaties.

In de strijd van de sociologie om erkenning bewandelt Weber een riskante weg, want hij laat alle natuurwetenschappelijke pretenties varen, zonder zich van de weeromstuit aan de geestesgeschiedenis uit te leveren. Laverend tussen feiten en verstehen doet hij niettemin sprekende suggesties en de subtiliteit van zijn gedachtegang maakt nog steeds grote indruk. Hij schuwt daarbij geen stekeligheden aan het adres van sociologen die met grote stappen vlug thuis willen zijn.

Webers belangrijkste, maar verzwegen tegenstander is overigens Karl Marx, omdat die zoals bekend de godsdienst geen zelfstandige rol in de samenleving toekende, maar als het knechtje van het politiek-economisch stelsel beschouwde. Weber leidde het denkend en voelend subject de sociologie binnen, een vak dat zich tot dan toe modelleerde naar de 'harde' wetenschappen.

Inmiddels twijfelen we weer wat sterker aan de rol die religie op onze bedrijvigheid uitoefent; zo stelt Simon Schama in 'The Embarassment of Riches' (1987) dat de Nederlandse calvinisten lang niet zo oppassend met hun winsten omsprongen als Weber beweerde. Maar de verdienste van 'Het protestantse ethos' reikt verder dan deze theorie. Weber introduceerde met zijn pogingen tot verstehen, tot inleving, een methodische twijfel in de sociologie. In de woorden van zijn protestanten zou je het een geweten kunnen noemen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden