Salman Rushdie Beeld REUTERS
Salman RushdieBeeld REUTERS

Aanslag

Salman Rushdie had de permanente waakzaamheid juist net losgelaten. ‘Ik droom van een alledaags leven’

Zijn halve leven moest Salman Rushdie schuilen voor bedreigingen. Juist nu hij zich veiliger waande, is hij toch neergestoken. En dat terwijl hij helemaal geen symbool in de strijd tegen religieus fanatisme wil zijn.

Sander Becker

“Mijn probleem is dat mensen me uitsluitend blijven zien in het licht van de fatwa”, verzuchtte Salman Rushdie ooit. Hij wil gewoon een schrijver zijn, zei hij. Niet steeds gereduceerd worden tot de held van het vrije woord waartoe hij was uitgegroeid, nadat de Iraanse ayatollah Khomeini op 14 februari 1989 een doodvonnis tegen hem had uitgesproken.

Zijn verzuchting heeft niet mogen baten. De berichtgeving gaat opnieuw alleen over de fatwa en de bedreigingen, nadat hij vrijdag tijdens een lezing in de staat New York werd neergestoken en nu zwaargewond in het ziekenhuis ligt.

Religieuze controverses

Rushdie werd in 1947 geboren in Mumbai, twee maanden voordat India onafhankelijk werd. Op zijn veertiende stuurden zijn ouders hem naar Groot-Brittannië, waar hij aan de universiteit van Cambridge een graad haalde in de geschiedenis. Hij werd Brits staatsburger en liet de islam, het geloof uit zijn jeugd, versloffen.

Na zijn studie werkte hij een tijdje als acteur en reclamemaker, maar de literatuur lonkte. Zijn eerste boek, Grimus (1975), sloeg helaas niet aan. De fantasievertelling, deels sciencefiction, werd door critici grotendeels genegeerd.

Met zijn tweede roman brak hij wel door: Midnight’s Children (Middernachtskinderen) leverde hem in 1981 de Booker Prize op en wordt door velen nog altijd beschouwd als zijn beste werk. Het boek gaat over kinderen die, ongeveer zoals Rushdie zelf, geboren werden in de nacht dat India onafhankelijk werd.

In 1988 publiceerde hij The Satanic Verses (De Duivelsverzen), de gewraakte roman die zijn bestaan overhoop zou halen. Het boek handelde vooral over de Engelse immigratieproblematiek, maar veroorzaakte een religieuze controverse die alles overschaduwde. Volgens radicale moslims zette Rushdie de profeet Mohammed te veel neer als een man die bezweek voor aardse genoegens. Dat hij twee prostituees de namen had gegeven van Mohammeds vrouwen, maakte het er niet beter op. En dan die verwijzing naar de ‘duivelsverzen’: woorden die Mohammed oorspronkelijk onder invloed van de duivel zou hebben uitgesproken en die daarom later uit de Koran werden geschrapt. Daar rustte al helemaal een taboe op.

Boekverbrandingen

Een godslasterlijk boek, vond Khomeini. Veel moslimlanden namen zijn oordeel over en deden de roman in de ban. Op straat zwol het protest aan. Er vielen doden en er waren boekverbrandingen. Sommige boekwinkels haalden De Duivelsverzen uit voorzorg uit de winkel, ook in het westen, waar moslims eveneens tegen het boek te hoop liepen.

Rushdie, op wiens hoofd inmiddels 2,5 miljoen dollar stond, moest samen met zijn vrouw onderduiken. Hij kreeg strenge beveiliging en was genoodzaakt jarenlang van het ene naar het andere schuiladres te verhuizen. De excuses die hij had aangeboden voor de ontstane ophef, haalden niets uit. Mede dankzij de wereldwijde rel werd het boek in het westen wel een bestseller.

Hoewel de aandacht voor de kwestie geleidelijk verslapte, bleef het gevaar bestaan. Dat bleek wel toen de Japanse vertaler van De Duivelsverzen in 1991 in Tokio werd vermoord. De Italiaanse vertaler had kort daarvoor thuis nog een aanslag met een mes overleefd.

In de jaren die volgden, probeerde Rushdie vanuit isolatie te blijven doorwerken. Hij publiceerde een kleine twintig boeken, waaronder een kinderboek en een essaybundel. Opmerkelijk is dat hij als buitenlandse auteur in 2001 het Nederlandse Boekenweekgeschenk mocht schrijven: Woede. Het meeste van zijn werk is ook in het Nederlands vertaald.

Rushdie heeft net een nieuwe roman voltooid, Victory City. Het meer dan 400 pagina’s tellende boek zal in februari tegelijk met de Engelse versie in het Nederlands verschijnen bij uitgeverij Pluim. De uitgever brengt op dat moment ook drie eerdere boeken van Rushdie opnieuw uit. Begin september brengt uitgeverij Atlas Contact daarnaast Taal van de waarheid uit, een bundel literaire essays waarin Rushdie onderzoekt wat grote schrijvers als Shakespeare, Cervantes en Beckett voor zijn werk hebben betekend.

‘Gekneveld en opgesloten’

In zijn autobiografie Joseph Anton (2012) blikt hij uitgebreid terug op de periode na De Duivelsverzen. Hij vertelt over zijn ontstellende eenzaamheid, verergerd door de scheiding met zijn vrouw, de Amerikaanse schrijfster Marianne Wiggins, aan wie hij De Duivelsverzen had opgedragen. “Ik ben gekneveld en opgesloten”, schreef hij. “Ik zou willen voetballen met mijn zoon in het park. Een gewoon, alledaags leven is voor mij een onbereikbare droom.”

Vanaf 1993 ging het langzaam iets beter. Rushdie wilde niet langer onzichtbaar blijven en permitteerde zich weer wat reisjes en publieke optredens – wel steeds streng beveiligd door de Britse overheid. De laatste tijd leidde hij een min of meer normaal leven in New York, waar hij was gaan wonen. In zijn boeken blijft hij het recht op satire en oneerbiedigheid onvermoeibaar verdedigen.

“Dertig jaar zijn er verstreken sinds de fatwa”, zei hij in 2018. De permanente waakzaamheid leek hij enigszins te hebben losgelaten. “Nu gaat alles weer goed. Destijds was ik 41 jaar, nu 71. We leven in een andere wereld. De onderwerpen waarover mensen zich zorgen maken, veranderen razendsnel. Er zijn nu heel andere redenen om bang te zijn of om iemand te vermoorden.”

Lees ook:

Schrijver Salman Rushdie neergestoken, ligt aan de beademing

Ruim dertig jaar nadat iemand een prijs op zijn hoofd zette, is de schrijver Salman Rushdie neergestoken.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden