Review

Sacharov! Geen gefrustreerde Krim-tataar of jood

Hoezeer de sovjet-machthebbers moeten hebben geworsteld met Andrej Sacharov, blijkt uit de rapporten die KGB-chef Joeri Andropov over hem schreef. Vanaf 1968, toen Sacharovs memorandum 'Gedachten over vooruitgang, vreedzame coexistentie en intellectuele vrijheid' in het Westen was gepubliceerd, hield de KGB zich intensief met de dissidente atoomgeleerde bezig. Lange tijd beschouwde Andropov Sacharov als een afgedwaald schaap dat met zachte dwang terug naar de kudde kon worden gevoerd.

HELLA ROTTENBERG

Sacharov, zo rapporteerde Andropov aan zijn kameraden in de partijtop, was zelf in feite a-politiek. Maar hij stond bloot aan slechte invloeden en was te zwak om daar weerstand aan te bieden. Een goed gesprek met een secretaris van het Centraal Comité zou hem weer op het rechte pad kunnen brengen. Dit alles blijkt uit de dossiers die Sacharov-biograaf Richard Lourie heeft kunnen inzien, stukken die Sacharov zelf niet kón kennen toen hij zijn uitstekende autobiografie schreef, in Nederland uitgekomen onder de titel 'Mijn leven'.

De rechtlijnige chef-ideoloog Michail Soeslov zag toen al niets in de zachte aanpak die Andropov voorstelde. Soeslov was 'misselijk' geworden bij het lezen van Sacharovs 'Gedachten...' en eiste maatregelen. Maar Soeslov was in de minderheid. Brezjnev en de rest van het politbureau voelden meer voor de aanpak van Andropov. Misschien eerder nog om psychologische dan om andere redenen.

Want naast politieke en praktische voors en tegens, lees je tussen de regels van de summiere -of door Lourie kort geciteerde- verslagen van Andropov, puur ongeloof: Sacharov! Niet Jan met de pet, geen gefrustreerde Krim-Tataar of jood, maar een Russische geleerde die deel uitmaakte van de hoogste elite van het land, die de belangrijkste staatsprijzen had ontvangen, die een rechtstreekse telefoonlijn had met het Kremlin en met Brezjnev zelf, een dik salaris kreeg, die een auto met chauffeur, een buitenhuis, een ruime flat en andere privileges benutte. Sacharov, die zijn intellect zijn leven lang in dienst had gesteld van het sovjet-vaderland, en nu ineens, omringd door querulanten en nietsnutten, de vijand in de kaart ging spelen. Nee, dat was zo onwaarschijnlijk, dat moest een dwaling zijn, en een dwaling is omkeerbaar.

Pas in de loop van 1970 vroeg Andropov toestemming om afluisterapparatuur in Sacharovs flat te plaatsen. Sacharov zelf ging er toen van uit dat dit al lang gebeurd was. Het kon hem overigens niet schelen, want hij had niets te verbergen. Integendeel zelfs, hij hoopte dat de sovjet-autoriteiten hoorden wat hij zei, en niet alleen hoorden maar ook serieus luisterden.

Zoals de machthebbers de illusie koesterden dat Sacharov tot inkeer zou komen, zo bleef hij hen bestoken met brieven en uiteenzettingen, in de koppige verwachting dat zij zijn verstandige ideeën ooit zouden begrijpen. Hij haatte de staats- en partijtop niet, en hij vond ze niet collectief aftands of stom. Vroeger had hij nauw met hen samengewerkt, gepraat, gedineerd en successen gevierd. De kloof tussen de dissident en de partij-elite groeide opmerkelijk traag, leert Lourie's onderzoek.

In 1973 was het geduld van Andropov op. Lastpak nummer één, Solzjenitsin, was de grens overgezet. Met lastpak nummer twéé was dit onmogelijk, omdat hij kennis had van staatsgeheimen en -tweede, volstrekt redelijke overweging- omdat Sacharov in het Westen meteen aansluiting zou vinden en een invloedrijke stem zou hebben. Dit in tegenstelling tot Solzjenitsin, die daarvoor te Russisch, te anti-westers was, zo had de KGB verrassend scherp aangevoeld. Voor het probleem-Sacharov zag Andropov daarom maar één oplossing: binnenlandse verbanning naar een voor buitenlanders gesloten stad.

Vreemd genoeg wees het politbureau dit voorstel af. Men vond het prematuur. Toen het voorstel herhaald werd, in 1975, vlak nadat Sacharov de Nobelprijs voor de Vrede had ontvangen, achtte het politbureau de tijd voor een dergelijke straf nog steeds niet rijp. Pas in 1980, na de inval in Afghanistan waardoor het klimaat van Oost-West-ontspanning toch verpest was, kreeg Andropov zijn zin. De staatsprijzen werden Sacharov afgenomen en hij werd voor onbepaalde tijd verbannen naar Gorki.

De verbanning was bedoeld om Sacharov te isoleren, maar dit lukte maar gedeeltelijk. De wereld maakte hinderlijk veel rumoer als er van Sacharov maandenlang geen levensteken werd opgevangen. Doodgepest mocht hij -ondanks alles- niet worden. En toen verscheen Gorbatsjov ten tonele en liet speciaal een telefoon installeren in Sacharovs flat om de verlossende woorden te kunnen spreken: ,,U mag terugkeren naar Moskou.'' Met meteen daar de opdracht achteraan: ,,Hervat uw patriottisch werk.'' Waarmee Gorbatsjov aangaf dat Sacharov als atoomgeleerde en lid van de Academie van Wetenschappen nog steeds een zeer gerespecteerd man was, die zijn nut weer kon bewijzen. Zo begon dan eindelijk de stroeve en moeizame, maar van beide kanten welwillende dialoog tussen Sacharov en de sovjet-leiding, die Sacharov vanaf de jaren zestig voor ogen had gestaan.

Richard Lourie heeft verdienstelijk werk verricht door de rapporten van Andropov uit de archieven te lichten en ons een kijkje te gunnen in de gedachtegang van de sovjet-leiding. Maar daar is het grootste compliment voor deze biografie dan ook mee vergeven. Lourie, een Amerikaanse slavist die behalve vertalingen ook fictie op zijn naam heeft staan, is geen geweldige schrijver. Hij weet zijn relaas niet beeldend of spannend te maken, hoewel de ingrediënten daarvoor ruimschoots voorhanden zijn.

Lourie zet het levensverhaal van Sacharov op een te voor de hand liggende en schoolse manier in de context van zijn tijd. De persoon Sacharov wil maar geen mens worden, hij blijft een te zeer bewonderd idool, een heilige. Kritische afstand en analyse ontbreken in het boek, op enkele kleine en onbelangrijke passages na. Het is een erg braaf boek.

Vermoedelijk komt het doordat Lourie zich grotendeels gebaseerd heeft op schriftelijke bronnen, en dan met name de omvangrijke memoires van Sacharov zelf, in 1990 vertaald door dezelfde Lourie. Behalve op deze autobiografie leunt de biograaf zwaar op de getuigenis van Sacharovs echtgenote, Jelena Bonner. En hij heeft aan die twee teksten weinig toe te voegen.

Lourie volgt 'Mijn leven' zo trouwhartig, dat veel stukken gewoon naverteld zijn, met dit verschil dat Sacharovs eigen woorden meer emotie bevatten en dus boeiender zijn om te lezen. Had de biograaf een andere werkwijze gekozen en met ooggetuigen gesproken, meer archieven geraadpleegd (niet alleen van de KGB, maar ook van de Academie van Wetenschappen, van de stad Gorki, van het Amerikaanse Congres en de VS-regering, enzovoort), had hij Sacharovs leven krachtiger tegen het decor van Koude Oorlog en de ontspanning geplaatst dan had deze biografie ons veel te bieden gehad. Helaas, daar is iemand met meer durf voor nodig.

Maar ook dit falen kan geen afbreuk doen aan het beeld van de aanstekelijke optimist en wereldverbeteraar, die Sacharov was. In zijn 'Gedachten over vooruitgang' uit 1968 schetst hij een toekomst waarin het socialisme en kapitalisme hun scherpe trekken verliezen en naar elkaar toegroeien. Dan breekt de tijd aan voor echte ontwapening en samenwerking. Hij voorziet dat dit tegen 1990 een feit zal zijn. De volgende fase is het vormen van een wereldregering die tot heil van de gehele mensheid technische vindingen zal aanwenden, een einde zal maken aan honger en armoede, het milieu zal sparen en duizenden mensen zal herhuisvesten op de maan en andere planeten.

Zijn utopische ideeen, ongetwijfeld geïnspireerd door het wetenschappelijk-technocratische complex waartoe hij behoorde, maken in de loop der jaren plaats voor veel maatschappelijkere en aardsere plannen. Zijn laatste daad, voor hij plotseling stierf in december 1989, was een oproep voor een staking om een meerpartijenstelsel af te dwingen. De leuzen waarmee de oproep eindigden, waren bloedserieus bedoeld, maar gaven tegelijk blijk van veel gevoel voor ironie: ''Eigendom aan het volk! Land aan de boeren! Fabrieken aan de arbeiders! Alle macht aan de sovjets!''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden