Beeld Fadi Nadrous

Wikipediaan

’s Ochtends eerst even Wikipedia aanpassen

Voor het eerst is een van de vrijwilligers achter Wikipedia onderscheiden met een lintje. Hij maakt deel uit van een gemeenschap die de online encyclopedie betrouwbaar wil houden. Lukt dat?

Cautious Clay is een singer-songwriter uit Breukelen. Voordat hij fulltime muzikant werd, werkte hij als chef-kok. In 2019 gebruikte popster Katy Perry een fragment van zijn nummer ‘Cold War’ als basis voor haar liedje ‘London Boy’.

Op 3 april maakte Trouw een Wikipedia­pagina met bovenstaande informatie aan. Alleen: het klopt niet helemaal. Cautious Clay bestaat wel, maar hij woont in Brooklyn, hij was nooit chef-kok, en ‘London Boy’ is eigenlijk van Katy Perry’s oude rivaal Taylor Swift. De fouten waren toegevoegd om te zien hoe snel Wikipedia’s bewerkers en moderatoren over elkaar heen zouden buitelen om de waarheid boven tafel te halen.

Een aantal fouten werd inderdaad gesignaleerd. Maar na twee weken was alleen Katy Perry concreet gecorrigeerd. Zou dat vaker voorkomen? “Het is niet zo dat elk nieuw artikel op Wikipedia tot in detail wordt gescreend”, zegt Sandra Rientjes, directeur van de Vereniging Wikimedia, die de Nederlandse tak van de encyclopedie ondersteunt. “Dat zal wel gebeuren als er reden is om aan te nemen dat het een hoax is, of reclame, of plagiaat. Of als het een artikel is over een buitengewoon gevoelig onderwerp.”

Urker vistaart

Bij obscure onderwerpen kan het dus wat langer duren. Een extreem voorbeeld is de ‘Urker vistaart’. Dit traditionele recept met makreel, zuurkool en metworst stond acht jaar op Wikipedia en werd nagemaakt in RTL-programma ‘Topchef: De Twaalf Provincies’. Maar het gerecht, volgens het artikel ook wel ‘de smaak van de Zuiderzee’ genoemd door de ­lokale bevolking, bleek verzonnen.

Wikipedia is sinds zijn oprichting in 2001 uitgegroeid tot dé online encyclopedie, een startpunt voor werkstukken, scripties en journalistieke producties. Als er desinformatie op kan staan over muzikanten en zoute taarten, kan dat dan ook op urgentere pagina’s, zoals die over het coronavirus?

Om die vraag te beantwoorden, is het handig iets te weten over hoe Wikipedia werkt. “De missie is dat iedereen ter wereld toegang krijgt tot alle kennis”, vertelt Rientjes. “Die is gratis beschikbaar via platforms die voor iedereen toegankelijk zijn, en waar ­iedereen aan kan bijdragen.”

‘Iedereen’ is duidelijk het magische woord. Toch komt een buitenproportioneel deel van de ruim twee miljoen Nederlandse Wikipedia-artikelen van een kleine harde kern. “Een kleine tweeduizend bewerkers zijn wekelijks actief. Daarvan zijn er tweehonderd héél actief, die zijn dagelijks op Wikipedia te vinden.” Er is een naam voor zulke enthousiaste vrijwilligers: Wikipedianen.

Vandalisme

Edo de Roo stuitte vijftien jaar geleden op de site en werd al snel een bevlogen bewerker. Vrijdag werd hij de eerste Wikipediaan die wegens zijn inspanningen voor de site is onderscheiden met een lintje (al wist hij dat nog niet toen Trouw hem sprak). “De uren die ik erin heb gestoken zijn niet meer te tellen”, vertelt De Roo, die bij dag werkt in de bloemensector in Boskoop. “Je moet toch wat. Mijn vrouw kijkt veel Netflix, en dan denk ik: wat wordt de wereld daar beter van? Wikipedia is een leuk tijdverdrijf waar anderen wat aan hebben.”

De Roo heeft vrienden bij Wikipedia die hij regelmatig in het echt ziet. “De vaste kern van Wikipedianen verandert langzaam, er zijn er nog steeds een aantal die er in dezelfde periode als ik bij kwamen. Het is ideaal voor al je vrije tijd. Je hoeft je nooit te vervelen want er is altijd iets te doen: bewerken, nieuwe pagina’s maken, controleren op vandalisme.”

Wanneer mensen zonder Wikipedia-account een artikel vandaliseren, zijn hun IP-adressen zichtbaar. Zo kan De Roo ongeveer zien waar ze zich fysiek bevinden. Dat blijken veelal middelbare scholen. “Vaak zijn het schunnige grappen. Het hoort denk ik een beetje bij het puber zijn.”

Moderator

Daarnaast ontstaan op controversiële pagina’s, zoals die over het Israëlisch-Palestijns conflict, ruzies over welke bronnen te vertrouwen zijn. Om de orde te bewaren heeft de gemeenschap van vrijwilligers een aantal Wikipedianen verkozen tot moderator. De Roo is zelf ook een tijd moderator geweest.

“Moderatoren kunnen de bijdragen van een bewerker voor korte of langere tijd blokkeren. Soms hebben mensen dat even nodig om af te koelen, want de discussies kunnen verhit raken.” Dat is niet altijd genoeg. Op de pagina’s over Geert Wilders en Anne Frank hebben de moderatoren bewerkingen door anonieme en nieuwe gebruikers permanent geblokkeerd om vandalisme tegen te houden.

Ook bij medische onderwerpen waken ­Wikipedianen voor nepnieuws. Zo controleert forensisch arts Erik Wannee de laatste tijd een deel van de bijdragen over het coronavirus. “Op een gegeven moment schreef iemand dat een man in China het virus kreeg nadat hij een vleermuis had gegeten. Zo’n onbewezen stelling staat er hoogstens tien minuten voordat die weer wordt verwijderd.”

Op prominente pagina’s als ‘Coronapandemie’ wordt vaak troep gezet. Maar omdat veel Wikipedianen zulke pagina’s in de gaten houden, zijn ze uiteindelijk juist vrij betrouwbaar. “Je moet niet alles op Wikipedia klakkeloos aannemen”, waarschuwt Wannee. Hij leest een complottheorie voor die in 2012 op de site werd geplaatst. ‘Vermoed wordt dat het ontstaan van Lyme samenhangt met een experiment naar de ontwikkeling van biologische wapens op een eiland voor de Amerikaanse kust.’

“Er stond geen enkele onderbouwing bij. Zoiets moet er natuurlijk meteen afgegooid worden. Maar ja, zolang niemand in de gaten heeft dat het erop staat, kunnen mensen het lezen.” Toch beslaat dat soort onzin volgens hem maar een heel klein percentage van Wikipedia. “Daar staat ontzettend veel nuttige informatie tegenover.”

Heeft hij als arts trouwens wel tijd om ­Wikipediapagina’s te controleren? “Eigenlijk niet, maar ik doe het toch. ’s Ochtends kijk ik altijd meteen. Van mijn vrouw krijg ik er wel eens voor op m’n donder, maar dat heb je met verslavingen.”

Typische Wikipediaan

Wannee is een van de weinige artsen binnen de harde kern van de ‘community’. Maar in ­andere opzichten is hij een typische Wikipediaan. “Zo’n 88 procent is man en bijna twee derde is hoger opgeleid”, zegt Rientjes van Wikimedia. Dat eerste ziet de gemeenschap als een probleem. “Vooral omdat het gevolgen heeft voor de diversiteit van de onderwerpen waarover je informatie biedt.”

Wikipedia heeft bijvoorbeeld veel minder biografische artikelen over vrouwen dan over mannen. Dat ligt deels aan de geschiedenis, weet historicus en Wikipediaan Ian Velthuis. “Met oudere onderwerpen zie je vaak dat vrouwen minder aandacht in de bronnen kregen. Bij Wikipedia moet je alles met bronnen staven, dus ontstaat de vraag: als de bronnen haar niet belangrijk vonden, moeten we het dan wel doen?”

Het logo van de encyclopedie is volgens Velthuis dan ook niet toevállig een globe met een paar ontbrekende puzzelstukjes. “We weten allemaal dat de bronnen niet neutraal zijn. Daarom is die wereldbol nooit af.”

Het aanbod op Wikipedia weerspiegelt ook interesses van de gemeenschap zelf. “Pedagogiek, kunst en sociale wetenschappen komen korter en minder diepgaand aan bod dan natuurwetenschappen, sport en computers”, aldus de directeur. “En er zijn nou eenmaal minder mannen die zich bezighouden met de geschiedenis van de borduurtechniek.”

Mannelijk en wit

Een terugkerend begrip in de gemeenschap is ‘vrouw met baan’, een aanduiding die Wikipedianen gebruiken als ze een vrouw niet relevant genoeg vinden voor een pagina. “Man met baan komt niet zo heel erg veel voor”, zegt Velthuis. Onlangs stelde iemand nog voor het artikel over gebarentolk Irma Sluis om die reden te verwijderen. In zo’n geval krijgt iedereen twee weken de tijd om de pagina te verbeteren en argumenten voor en tegen verwijdering aan te dragen. Uiteindelijk besluit een moderator of de pagina mag blijven. Die van Sluis heeft het gered.

Om het Wiki-aanbod veelzijdiger te maken, heeft een groepje vrijwilliger het ‘Wikiproject Gendergap’ in het leven geroepen. Zij maken pagina’s over prominente vrouwen en organiseren schrijversmiddagen waar ze vrouwen aanmoedigen bewerker te worden.

Wikipedia is niet alleen erg mannelijk, de gemeenschap is ook erg wit. “De informatie over de Antillen laat bijvoorbeeld te wensen over”, zegt Rientjes. Ook daarvoor is een projectgroep opgericht: ‘Wiki goes Caribbean’.

“Dat project heeft me aangetrokken om te gaan schrijven”, vertelt Lorraine de Souza. Zij verhuisde in 2015 van Aruba naar Nederland, en maakte in 2018 haar eerste Wikipedia­pagina. Sindsdien heeft zij onder de naam ‘Caribiana’ zo’n 150 Nederlandstalige en veertig Papiamentstalige artikelen voor de encyclopedie geschreven. Veel ervan gaan over vrouwelijke politici zoals Mia Mottley en Silveria Jacobs, de premiers van respectievelijk Barbados en Sint-Maarten (ze is tevens aangesloten bij de Gendergapgroep).

De laatste weken schrijft ze op de Papiamentstalige Wikipedia over het coronavirus. “Daar zit nog een gat, want het is een klein taalgebied met weinig schrijvers.” Maar een van haar nieuwste artikelen gaat over de slag om de Caraïbische zee. “Een voorzet voor de herdenking. De Cariben zijn onderbelicht als het over de oorlog gaat. Het gebied was niet bezet, maar was vanwege zijn olieraffinaderijen wel van cruciaal belang voor de geallieerden.” 

Over haar doel is De Souza helder. “Toen ik op Aruba naar school ging, kregen we geschiedenisles over Nederland, niet over de eilanden zelf. Ik wil dat mensen over de Antillen kunnen lezen, maar ook dat Antillianen meer over Nederland en hun rol in de Cariben kunnen lezen. Misschien kan ik zo bijdragen aan meer verbinding tussen delen van het ­Koninkrijk.”

Trouw heeft alle bewuste fouten in het Wikipedia-artikel over Cautious Clay inmiddels gecorrigeerd. Desondanks denkt Rientjes dat de Wikipediagemeenschap de test zal zien als vandalisme. “Wikipedianen zijn zeer beschermend naar de encyclopedie – men kent geen verzachtende omstandigheden voor het bewust toevoegen van foutieve informatie.”

Lees ook:

‘Het internet moet weer van ons worden’

Het internet leek ooit een vrijplaats te worden voor het individu, maar intussen maken grootmachten als Google of Facebook er de dienst uit. Onderzoekers uit Delft proberen het net terug te geven aan de burger.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden