's Nachts droomt dirigent Manacorda van toverfluiten

Antonello Manacorda: 'Nog voor ik goed en wel kon praten, zong ik al Papageno’s aria ‘Der Vogelfänger bin ich ja’ in een soort fonetisch Duits.' Beeld Nicolaj Lund

Vanavond mogen alleen jongeren naar binnen. Vanaf vrijdag kan iedereen naar ‘Die Zauberflöte’ onder leiding van dirigent Antonello Manacorda. ‘De partituur van Mozart is als een bijbel, maar de tekst is niet zo heilig.’

 In het hoofd van Antonello Manacorda (Turijn, 1970) tollen de noten van Mozarts ‘Die Zauberflöte’ oncontroleerbaar rond. En niet alleen die beruchte, superhoge staccato-coloraturen van de koningin van de nacht. Nee, het is de hele partituur die zijn hersenen bestookt, van ’s ochtends vroeg tot ­’s avonds laat. En eenmaal in bed droomt hij nóg van toverfluiten. Want Manacorda dirigeert vanaf vandaag niet alleen de herneming van de meesterlijke Simon McBurney-productie bij De Nationale Opera, maar tegelijkertijd is hij ook muzikaal verantwoordelijk voor de nieuwe ‘Zauberflöte’-enscenering van Romeo Castellucci in Brussel (première 18 september).

Een dirigentenhoofd vol van Die Zauberflöte dus, een hoofd dat deze weken pendelt tussen Amsterdam en Brussel, tussen twee producties die volgens hem onmogelijk méér van elkaar kunnen verschillen. “In Brussel wordt het heel extreem”, zegt Manacorda en zijn blik spreekt boekdelen. Veel meer mag hij niet verklappen.

En nee, al die rondtollende noten van Mozart zijn absoluut geen probleem verzekert hij. Omdat het genie Mozart met Die Zauberflöte een meesterwerk afleverde dat je steeds opnieuw kunt horen en steeds opnieuw in andere ensceneringen kunt zien. “De muziek van Mozart dringt in de kern van ons wezen door”, zegt Manacorda “ze heeft een absolute eeuwigheidswaarde, dus is het nooit een straf ermee bezig te zijn. Een van mijn leraren, Christopher Hogwood, leerde mij dat Mozarts muziek puur theater is. Niet alleen de opera’s, maar ook zijn pianoconcerten, zijn symfonieën, zijn sonates. En van puur theater kom je al snel bij puur leven uit. Mozart was wat dat betreft net zo groot als Shakespeare. Daarom kun je op zijn werken ook zoveel verschillende visies loslaten – Peter Sellars, Romeo Castellucci, Simon McBurney en al die andere eigenzinnige regisseurs. Mozart kan ze allemaal aan.

“Het gekke is dat ik als kind, nog voor ik goed en wel Italiaans kon praten, al Papageno’s aria ‘Der Vogelfänger bin ich ja’ zong. In een soort fonetisch Duits. En ook het spectaculaire geratel van de koningin van de nacht kon ik als kind al. Dat kwam omdat mijn moeder die stukken altijd voor mij zong.”

Jong publiek

Manacorda denkt dat veel van de jongeren die vanavond in de zaal zitten die muziek direct zullen herkennen, omdat ze bij de bekendste melodieën horen die ooit zijn gecomponeerd. Een mooie instap, want de avant-première van vanavond is exclusief voor hen die jonger zijn dan 35 jaar. De anders zo hoge prijzen voor kaartjes zijn eenmalig extreem laag gehouden. Het is een experiment van DNO om een nieuw en jonger publiek met opera te laten kennismaken. “Heel goed dat DNO dit doet”, vindt Manacorda. “Publiek dat van niets weet, is het beste publiek. En vergeet niet dat Mozart zelf pas 35 jaar was toen hij deze opera schreef.”

Herman Krebbers

Manacorda maakt vanavond bij De Nationale Opera zijn debuut, maar Nederland is geen onbekend terrein voor hem. Sinds 2011 is hij chef-dirigent van Het Gelders Orkest; dit seizoen markeert zijn laatste in Arnhem. En toen hij nog violist in opleiding was studeerde hij in Nederland bij Herman Krebbers. “Een belangrijke tijd, die een mooie plek in mijn geheugen heeft. Krebbers was streng en formeel, maar ook een aimabel mens. De lessen die hij gaf waren ouderwets op een fijne manier, echt een setting tussen leraar en leerling. Omdat ik nog geen Engels sprak en hij geen Italiaans, converseerden we in het Frans met elkaar. Dat voegde eigenlijk alleen nog maar iets extra’s toe aan dat fijne ouderwetse.”

Manacorda werd een uitstekend violist. In 1994 vroeg dirigent Claudio Abbado hem om concertmeester te worden van het Gustav Mahler Jugend Orchester. Met collega-musici richtte Manacorda drie jaar later het Mahler Chamber Orchestra op. Ook daar zat hij op de eerste stoel. “Ik mis het vioolspelen niet en was als concertmeester ook al een soort van leider. Abbado vroeg me toen vaak om deelrepetities met de blazers te leiden, of het hele orkest te dirigeren als hijzelf in de zaal ging luisteren hoe het klonk.

“De eerste grote productie van het Mahler Chamber Orchestra was de beroemde ‘Don Giovanni’ met Abbado en regisseur Peter Brook. Eigenlijk was Mozart er bijna altijd bij op belangrijke momenten in mijn leven. Van Abbado leerde ik al dat elke ultrakorte zestiende noot in Mozarts opera’s verbonden is met de tekst. Alles heeft een betekenis, geen noot staat er zomaar. Mozart is mijn ABC wat muziek betreft, maar ook qua theater. In die ‘Don Giovanni’ moest ik ook het toneel op, omdat ik de Don in zijn serenade begeleidde op de mandoline. En dan is de allereerste opera die ik ooit zelf dirigeerde er ook eentje van Mozart, zijn ‘La clemenza di Tito’.”

Vrouwonvriendelijk

Manacorda heeft gehoord van de plannen van de Nederlandse regisseur Lotte de Beer; zij wil de racistische en vrouw-onvriendelijke teksten in Mozarts Zauberflöte herschrijven. Hij denkt lang na voor hij reageert, maar vindt het, hoewel hij nieuwsgierig is naar de uitkomst, uiteindelijk allemaal niet zo nodig.

“Weet je, het leven is altijd hetzelfde. Kijk naar onze tijd, is die echt zo heel anders dan die waarin Mozart en zijn librettist Schikaneder leefden? Hoeveel racisme is er nu wel niet? Discriminatie, seksuele ongelijkheid. Je zou verwachten dat er met de komst van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens in 1948 wel iets ten goede veranderd zou zijn, maar helaas is dat niet het geval. En laten we niet vergeten dat Mozart en Schikaneder geen zware kost wilden maken, maar amusement, een soort Broadway-show in Wenen.

An-to-nel-lo

“De partituur van Mozart is voor elke dirigent als een bijbel, daar kun je niks aan veranderen. Maar de tekst is echt niet zo heilig. Ik kan je verklappen dat we in Brussel helemaal geen gesproken teksten van Schikaneder zullen gebruiken. En hier in Amsterdam is ook het een en ander aangepast. Jullie hebben hier in Nederland toch die hele discussie gehad over ‘de negerzoen’? In die context moet je het zien. En McBurney vertelt het verhaal op zo’n natuurlijke en duidelijke manier, met ruimte voor goede grappen. Je kunt het origineel dus best intact laten en sommige ongemakkelijke zaken erin becommentariëren via de enscenering. Als het maar niet pretentieus is. Ik haat pretenties. Tijdens de repetitie riep iemand mij vanaf het toneel met de term ‘maestro’. Kijk, dat ben ik dus pertinent niet. Ik ben niet een functie, ik ben een mens en heet Antonello. Dat heb ik ook meteen gezegd, en die persoon spreekt mij nu overdreven aan met An-to-nel-lo! Hollandse humor, daar hou ik van.”

“En nog even over dat Broadway-element in deze opera. Dat happy end? Ik weet het niet. En dat is geen kritiek op de regie van McBurney. Ik ben een melancholisch iemand, met een donker gemoed. Een finale waarin alles openligt, vind ik aantrekkelijker. Dat past voor mijn gevoel beter bij ons eigen leven, waarin ook niet alles alleen maar zwart of wit is.

“Want de grote vraag in Die Zauberflöte is natuurlijk: ‘Wie is goed, wie is slecht?’ Is het Sarastro of toch de koningin van de nacht? Ik ben er nog niet uit, niet na het zien van deze productie en ook niet na wat Castellucci me in Brussel over zijn plannen vertelde. Soms moet je misschien voor het extreme gaan. Met regisseur Damiano Michieletto, hier ook geen onbekende, deed ik Mozarts ‘Le nozze di Figaro’. Aan het eind, als de gravin haar man zijn overspel en bedrog vergeeft, springt ze als een soort Tosca haar dood tegemoet. Ik vond het wel wat hebben.”

Vanavond avant-première van ‘Die Zauberflöte’ in de Nationale Opera & Ballet in Amsterdam. Première op 7 september, daarna voorstellingen t/m 29 september. Antonello Manacorda leidt het Nederlands Kamerorkest, de regie is van Simon McBurney. www.dno.nl

Lees ook:

Een streamingdienst voor klassieke muziek die niet frustreert

Probeer het maar eens: bij Spotify of een andere streamingdienst de opera Aïda opzoeken. Geheid dat je dan de musical Aïda krijgt of op zijn best een aria uit de opera van Verdi.

'Muziek van Mozart heeft unieke geur'

Teodor Currentzis dirigeert vanaf vanavond 'La clemenza di Tito' bij De Nationale Opera. De al even flamboyante Peter Sellars regisseert. Mozart is hun held en musiceren doe je staand.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden