Propaganda

Russia Today en Sputnik verboden in EU: onwenselijk volgens critici

Alle mediakanaal van RT zijn in de EU op zwart gegaan.  Beeld AFP
Alle mediakanaal van RT zijn in de EU op zwart gegaan.Beeld AFP

De Russische staatsomroep mag geen nieuws meer zenden in de Europese Unie. Het mediaverbod is uitzonderlijk en maakt deel uit van het brede EU-sanctiepakket.

Rick van de Lustgraaf

Zolang Rusland deze oorlog voert, kunnen we in de Europese Unie geen nieuws meer volgen via de Russische staatsomroep. Televisiezenders, websites en streamingsdiensten: alle kanalen van RT (voorheen Russia Today) gaan per direct op zwart. Het zendverbod maakt deel uit van het brede EU-sanctiepakket en is dus tijdelijk. Ook voor persbureau Sputnik is zo’n verbod afgekondigd.

“De omroep verspreidt leugens over de oorlog en is niets meer dan een propagandakanaal van het Kremlin”, verklaarde EU-buitenlandcoördinator Josep Borrell de sanctie. Het RT-journaal spreekt niet van ‘een invasie van Rusland’, maar over ‘het bevrijden van Oekraïne.’ Manipulerend, dus namen de EU-landen woensdag het besluit over het zendverbod.

Kan zo'n verbod ook in een andere situatie?

Normaal gaat Brussel niet over het verbieden van media, maar nood breekt wet in oorlogstijd. Toch roept de sanctie de vraag op hoe wenselijk het is als de EU, of een overheid, de kanalen van een invloedrijk medium blokkeert. Kan zo’n verbod dan ook in een andere situatie, als het niet om gecensureerde Russische media in een uitzonderlijke periode gaat?

Normaal gesproken niet. Niemand in Brussel mag bepalen dat in pak hem beet Nederland niet meer naar nieuwsuitzendingen van de Russische staatszender gekeken mag worden. De sanctie uit Brussel is uitzonderlijk en tijdelijk. Normaal bepalen nationale mediatoezichthouders voor hun land of een medium verboden mag worden. Hier is dat het Commissariaat voor de Media.

Maar ook de mediatoezichthouder heeft amper een poot om op te staan als het een medium wil verbieden, zegt emeritus-hoogleraar mediarecht Wouter Hins. Een zendvergunning is bijna als een visvergunning, zegt hij: wie betaalt, krijgt hem. Het is moeilijk om een medium te verbieden, omdat de persvrijheid dan in het geding komt. Er zijn wel mogelijkheden: als het medium duidelijk haat zaait bijvoorbeeld, of oproept tot terroristisch gedrag. Die motieven toetst de Britse mediatoezichthouder nu in haar beoordeling of RT ook in het Verenigd Koninkrijk in de ban mag worden gedaan.

RT heeft journaals in Engels, Spaans, Frans en Arabisch

RT is over de hele wereld op televisie te zien en maakt journaals in meerder talen (Engels, Spaans, Frans, Arabisch). De laatste dagen zochten EU-lidstaten als Frankrijk, Polen en Estland al naar mazen in hun mediawet om RT te verbieden. In Nederland is nieuws van de Russische omroep op internet te volgen.

Eind vorig jaar probeerde de omroep ook een Duitstalige zender in Duitsland te beginnen, maar daar stak de Duitse mediatoezichthouder toen een stokje voor. De reden: een medium dat duidelijk nauwe banden heeft met een overheid krijgt geen zendvergunning in Duitsland, waar propaganda gevoelig ligt. RT probeerde via een achterdeur – een vergunning in een ander Europees land – alsnog voet aan Duitse grond te krijgen, maar die verklaarde Duitsland ongeldig.

‘Uitleggen hoe nepnieuws verspreid wordt is beter dan verbieden’

Hoe wenselijk is het als de overheid media – gecensureerd of niet – lamlegt? Niet wenselijk, zegt Hins, die tegen het zendverbod is. “Ik betwijfel of de Russische staatsomroep nou echt bedreigend is voor Europa.” Het verspreiden van desinformatie is op zichzelf geen goede reden om media te verbieden, zegt hoogleraar nieuwe media Richard Rogers aan de Universiteit van Amsterdam. “Dan moet wel heel duidelijk zijn dat mensen stelselmatig gemanipuleerd worden, maar zo’n patroon vinden in nepnieuws is moeilijk aantoonbaar. ”

Daarom zit een overheid al snel te morrelen aan de vrijheid van meningsuiting, zegt Alexander Pleijter, die aan de universiteit Leiden onderzoek doet naar nepnieuws. “We moeten heel terughoudend zijn met het verbieden van media. Beter is om goed uit te leggen waarom en hoe nepnieuws via RT verspreid wordt.” Een voorbeeld is hoe sociale media zoals Twitter waarschuwen bij berichten die mogelijk desinformatie bevatten, ziet Pleijter.

Die sociale media, zoals Youtube en Meta, het moederbedrijf van Facebook en Instagram, lieten eerder al weten RT en Sputnik de toegang tot hun platforms te gaan ontzeggen. “Die bedrijven zeggen niet meer ‘wij zijn slechts de boodschapper’, maar erkennen bij te dragen aan het verspreiden van kwalijke informatie. Ze nemen hun verantwoordelijkheid, dat is positief”, vindt Pleijter. “Toch is zo’n uitzendverbod verre van ideaal.”

Lees ook:

Rusland en Duitsland sluiten elkaars zenders

Het staat los van de internationale spanningen over Oekraïne, maar gooit wel olie op het vuur: Duitsland en Rusland liggen overhoop over elkaars staatsomroepen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden