Review

Ruiken aan de chocola van Skinner

Weinig mensen hebben een blik kunnen werpen op het opengeslagen boek dat de beroemde psycholoog B.F. Skinner aan het lezen was, toen hij in 1990 onwel werd en met spoed naar het ziekenhuis moest worden gebracht alwaar hij overleed, 86 jaar oud.

Maja Vervoort

Zijn huis is nog steeds familiebezit en in zijn werkkamer is sinds zijn overlijden niets veranderd. Maar de psycholoog en journalist Lauren Slater mocht er rondkijken en noteert. ,,Zijn bril ligt met de poten ingeklapt op het bureau. Zijn vitaminen liggen in het gelid naast elkaar, een rij kogelvormige capsules die hij niet meer heeft kunnen slikken op die sombere dag dat hij op een stretcher werd afgevoerd, om niet veel later te worden begraven in zijn laatste box, de enige echte zwarte box, waarin hij inmiddels tot beenderen is gereduceerd.''

De 'zwarte box' verwijst naar een van de centrale begrippen uit Skinners theorie, namelijk dat de menselijke geest, de bron van gedachten en gevoelens, geen onderwerp kan zijn van wetenschappelijk onderzoek. De psychologie moest volgens hem het observeerbare gedrag onder de loep nemen. De geest was een 'black box', ontoegankelijk voor betrouwbare metingen.

Zijn theorie, het 'behaviorisme', kwam erop neer dat alle gedrag aangeleerd was, onderworpen aan de wetten van conditionering. En hoewel men tegenwoordig de axioma's van het behaviorisme niet meer onderschrijft, heeft zijn theorie ook nu nog grote invloed, bijvoorbeeld in de gedragstherapie.

Skinner gaf de voorkeur aan experimenten met ratten en duiven. Staande in zijn werkkamer laat Slater haar fantasie de vrije loop: ,,Het is alsof ik hem ruik, B.F. Skinner, de lucht van ouderdom en eigenaardigheid, verschaald zweet, hondenkwijl, vogelpoep, zoetigheid.'' Ze ontdekt het stuk chocola dat Skinner zat te eten toen hij onwel werd en dat bij Slaters bezoek al meer dan tien jaar oud is. Het heeft de afdruk van Skinners tanden er nog in en Slater kan zich nauwelijks bedwingen om eraan te ruiken en er haar eigen tanden in te zetten.

Lauren Slater houdt van een uitdaging. Ze stelde zichzelf de opdracht een aantal psychologische onderzoeken tegen het licht te houden, die het denken over de mens radicaal hebben veranderd. Ze koos daarvoor tien uiteenlopende onderzoeken en ging op zoek naar de mens achter de onderzoeker. Ze interviewde medewerkers, proefpersonen en familie.

Zo spoorde ze enkele studenten op die hadden meegedaan in het roemruchte experiment van Stanley Milgram naar gehoorzaamheid. Zij gaven in opdracht van de proefleider een medestudent steeds sterkere stroomstoten, een proef die algemeen aantoonde hoe makkelijk mensen tot gehoorzaamheid aan een autoriteit te brengen zijn, ook als ze daarvoor moeten martelen en doden. Nu kijken ze daar met Slater op terug.

Ook het onderzoek van Leon Festinger naar cognitieve dissonantie, van Harry Harlow naar hechtingsprocessen, van Elizabeth Loftus naar het geheugen, en nog zo'n vijf andere onderzoeken, passeren de revue. Het resultaat is de ontstaansgeschiedenis van tien historische experimenten, gezien door de gretige ogen van een journalist. Slater is erin geslaagd de belangrijke feiten rond elk onderzoek redelijk adequaat en op een meeslepende manier weer te geven.

Had ze het daar maar bij gelaten. Lauren Slater houdt ook van een sappig verhaal. Ze bekommert zich daarbij weinig om het scheiden van feit en fictie: als het niet lukt de gang van zaken te achterhalen, probeert ze zich voor te stellen hoe het gegaan moet zijn. In elk verhaal domineren haar persoonlijke indrukken en gevoelens. Zo laat ze zich over Skinner ontvallen: ,,Waarom hebben we deze kerel niet als een doorgeslagen fanaat afgedaan?''

Ze steekt haar afschuw voor sommige experimenten niet onder stoelen of banken en ze zet vraagtekens bij de beweegredenen van sommige onderzoekers. Elizabeth Loftus noemt ze bijvoorbeeld moedig omdat die de strijd aanging met de rechters, die de zogenaamde hervonden herinneringen aan incest als bewijsmateriaal toestonden en onschuldige vaders daarop veroordeelden.

Maar ze schrijft ook: ,,Haar moed komt ongetwijfeld voor een deel voort uit een hang naar controverse. En voor een ander deel uit iets wat dieper zit, maar wat dat is weet ik niet.'' Reden om met overgave en pagina's lang naar die diepere motieven van Loftus te zoeken.

Slater is een liefhebber van een goed verhaal met, zoals ze zelf zegt, hunkering, plot en geschiedenis als thema. Serieuze geschiedschrijving is het nauwelijks te noemen, maar in het romantiseren -of liever: dramatiseren- van de geschiedenis is ze volledig geslaagd.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden