Review

Rubens in de kast

Kunstwerken verdwijnen meestal om duidelijk aanwijsbare redenen - zoveel wordt wel duidelijk uit de plundering van het archeologisch museum in Bagdad en de diefstal van het zoutvat van Cellini uit het museum in Wenen. Hebzucht gecombineerd met anarchie resulteert vaak in diefstal en illegale transacties, en daarmee in een ondergronds bestaan voor kunstwerken.

Arnold Witte

Maar veel beroemde kunstwerken verdwijnen om veel banalere redenen, zo wordt in het boek 'Missing Masterpieces - Lost Works of Art 1450-1900' beweerd door de kunstverzamelaar Gerd-Rudolf Flick. Aan de hand van de levensloop van 23 schilderijen en 1 beeldhouwwerk wordt verteld wat er zoal mis kan gaan in de loop van de geschiedenis. Flick reconstrueert hoe deze werken eruitzagen, en traceert de vroegere eigenaars van deze objecten tot aan het moment dat deze uit het gezicht verdwenen. Het gaat daarbij om écht beroemde meesters - Titiaan, Michelangelo, Rubens en Rembrandt.

Een sprekend voorbeeld van een verdwenen topstuk is een schilderij van Jacques-Louis David uit 1793. Het beeldt Michel Lepeletier af, die door een royalist was vermoord en door het Franse revolutionaire regime tot eerste 'Martyr de la Liberté' werd verklaard. Van het opgebaarde lichaam maakte David een schilderij dat hij aan de Nationale Conventie schonk. Het hing vervolgens, samen met het portret van de in de badkuip vermoorde Jean Paul Marat, in hun vergaderzaal. In 1795 werd het, na instelling van de Terreur, verwijderd.

In 1826 kocht Lepeletiers royalistische dochter Suzanne-Louise het schilderij. Omdat het haar vaders revolutionaire gezindheid documenteerde, waar zij een afkeer van had, bewaarde zij het in een afgesloten kast in haar landhuis, ver van de openbaarheid.

In 1830 werd bericht dat het werk voor de ogen van getuigen in de tuin was verbrand. Maar volgens andere berichten hing het omstreeks 1860 nog steeds in het château. Daarna houdt het spoor op. Wellicht is het verkocht, of bevindt het zich nog steeds in het huis in een inmiddels vergeten berging.

Discussies over eigenhandigheid en kwaliteit kunnen verdwijning bevorderen. Een verloren gewaand portret van de Duke of Buckingham door Rubens is alleen in kopie bekend; Flick veronderstelt dat het oorspronkelijke werk zou zijn geschilderd door de meester zelf. Rubens' atelier was echter een werkplaats waar schilderijen aan de lopende band werden geproduceerd, vaak in meerdere exemplaren. Deze waren naar ontwerp van de meester, maar werden door anderen uitgevoerd. Het 'verloren', originele portret zou dus in dit geval best samen kunnen vallen met de kopie. Alleen goed herkomstonderzoek, zoals Flick dat hier aanpakt, kan in dergelijke raadsels soms een oplossing bieden.

'Missing Masterpieces' laat de lezer echter onbevredigd achter. Wat moet de lezer precies met de geboden informatie? Moeten we op zoek naar het vergeten meesterwerk dat onder het stof op zolder ligt? Moeten we nog zorgvuldiger omgaan met kunstwerken, ook als ze een beladen onderwerp afbeelden? Moeten we kopieën en miskende meesters niet meteen als waardeloos afdoen?

Flick lijkt vooral kunstwerken te willen terugvinden. Kunsthandelaren en -verzamelaars wijten de huidige neergang van de kunstmarkt vaak aan eenzijdig aanbod; werken van beroemde meesters zijn zeldzaam. Voor een herontdekt topstuk wordt daarom veel geboden: de vorig jaar 'herontdekte' Rubens leverde bij Sotheby's 49,5 miljoen Britse ponden op. Het werd als 'het duurste schilderij uit de geschiedenis' geafficheerd, redde het bedrijfsresultaat van het veilinghuis, en was voor de koper een bijzondere aanwinst. In dit licht bezien lijkt 'Missing Masterpieces' een kruising tussen de ideale veilingcatalogus, een kunsthistorische detective en een koffietafelboek. Of is het misschien de wenslijst van Flick zelf?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden