Review

'Rotterdam wordt nooit Amsterdam'

'Het ontstaan van de middeleeuwse stad Rotterdam'. A. van der Schoor. Uitg.: Canaletto, Alphen aan den Rijn. Verkrijgbaar in de Archiefwinkel in Rotterdam en in de boekhandel. Beperkte oplage. Prijs: 45 gulden.

ADRI VERMAAT

Met "De kreet 'van vissersdorp tot wereldhaven' irriteert me mateloos" , neemt de historicus dr. Arie van der Schoor in zijn met stadsprenten en schetsen behangen kamer van het Rotterdamse gemeente-archief afstand van dat lyrisme. "Rotterdam wordt nooit Amsterdam, die stad is nu eenmaal veel ouder. Rotterdam is het economisch hart van Nederland, tenminste, dat zeggen de Rotterdammers. Maar voor 1850 stierven de mensen er net zo goed met bosjes aan de cholera. Zowel in economisch, cultureel en ander opzicht is Rotterdam een jonge stad."

Van der Schoor schreef onlangs een boek: 'Het ontstaan van de middeleeuwse stad Rotterdam'. Pas nadat het gereed was, kreeg hij van zijn begeleider - hoofddocent dr. J. van Herwaarden van de Erasmusuniversiteit - te horen dat hij met enkele aanpassingen op dit onderwerp zou promoveren. Alsof dat niet genoeg was, weet Van der Schoor inmiddels dat hij een van de twee stadshistorici zal zijn, die zich de komende jaren in opdracht van de gemeente zullen ontfermen over de geschiedschrijving van de Maasstad. Dat de gemeente, op grond van een eerdere, unaniem door de raad aanvaarde motie, geld op tafel legt voor een dergelijk project, heeft Van der Schoor (35) blij verrast. "Het wijst op een kentering. Acht jaar geleden al wilde ik aan die geschiedschrijving beginnen. Maar toen was er geen geld beschikbaar en de belangstelling voor het onderwerp gering. Ik werkte al een tijd bij de gemeentelijke sociale dienst in Ridderkerk, toen ik een nooit meer verwacht telefoontje kreeg. Dat er vier fondsen waren gevonden en dat daardoor een begin kon worden gemaakt met de geschiedschrijving. Dat gaf aan dat de belangstelling voor het oude Rotterdam toeneemt. Misschien is het zelfs zo dat Rotterdam wil afrekenen met het imago van 'werkstad'."

Waar al die belangstelling voor het middeleeuwse Rotterdam plotseling vandaan komt, is voor Van der Schoor gissen. "Het kan te maken hebben met de hang naar nostalgie, nu de stad in korte tijd snelle veranderingen doormaakt. De cultuur, de verfraaiing van de stad, dat kan best een rol spelen. Ik ben de zoveelste die erover begint, maar de viering van het 650-jarig bestaan van Rotterdam in 1990 is ook in dit opzicht een mislukking geweest. Er had nooit gekozen moeten worden voor een paar ad-hoc evenementen. Veel beter was het geweest in te spelen op de belangstelling van de bevolking voor de geschiedenis van hun eigen stad. Ik vind het prima dat alles wordt gedaan om Rotterdam zo mooi mogelijk te maken, maar het gaat toch om de mensen die er wonen en gewoond hebben. Zij hebben de stad gemaakt."

De aanleg van de Willemsspoortunnel is voor het historisch en archeologisch onderzoek naar de middeleeuwse bewoning in Rotterdam nu al van onschatbare waarde. "Niemand was ooit zo diep onder de grond geweest, acht meter maar liefst" , zegt Van der Schoor. "Onvoorstelbaar veel materiaal is er bij de graafwerkzaamheden naar boven gekomen. Vaststaat dat het bodemarchief goed bewaard is gebleven. Maar er is nog zoveel onderzoek naar de herkomst nodig dat het jaren zal duren eer de resultaten bekend zijn."

Graag had Van der Schoor gezien dat een 'prachtig stuk stadsmuur' een van de nieuwe pronkstukken van de stad was geworden. "Zo pal achter die wonderlijke kubus-woningen zou dat een heel fascinerend beeld zijn geweest." De moderne tijd, de techniek en de realiteit dat bij de aanleg van de spoortunnel geen tijd en geld valt te verliezen, voorkwamen dat de droom van Van der Schoor werkelijkheid werd. "Ik heb daar best begrip voor, maar als historicus vind ik het jammer. Zo'n oude stadsmuur had aangegeven hoe boeiend en tegelijk ook onbekend deze streek wel is."

Vanaf de tiende eeuw, en mogelijk al eerder, was er langs het door Rotterdam stromende riviertje de Rotte bewoning. Volgens Van der Schoor betrof het een woonkern die vermoedelijk voorloper was van de latere nederzetting 'Rotta'. Geschreven bronnen uit de twaalfde eeuw vertellen over grote overstromingen, die een einde maakten aan de oudste bewoning langs de Rotte. "Toch moeten die overstromingen niet worden overschat" , is de conclusie van Van der Schoor. "In bepaalde delen van het Maas-Merwedegebied was men op de wateroverlast berekend. Alleen de omgeving van de Rotte, waar geen bedijking was, ging eraan. Maar ook daar is de bevolking later weer teruggekeerd en heeft indijking plaatsgevonden. De dijken van toen waren niet de dijken van nu. Het waren kleine verhogingen, meer niet."

Het aantal inwoners van Rotterdam werd in 1389 geschat op 2500. De kleine landstad met haar stedelijke nijverheid kon zich bij lange niet meten met de export-nijverheid van een stad als Delft en het machtige Dordrecht. Niets wees erop dat Rotterdam eeuwen later zou uitgroeien tot een stad van allure, met een kloppend economisch hart. Het geestelijk leven was er bovendien ongeorganiseerd en gedifferentieerd. Pas na 1850 ging het 'heel hard' met de stad, maakte de stilte plaats voor een grote bedrijvigheid.

Een antwoord op het waarom van de groei, kan Van der Schoor slechts ten dele geven. "De gunstige ligging van Rotterdam aan de Maas met handelsroutes naar Engeland, Duitsland en Scandinavie heeft zeker een rol gespeeld" , zegt hij. "Maar er is toch ook sprake van toeval. In de loop van de geschiedenis zie je dat steden als Brielle, Dordrecht en Vlaardingen achterbleven. Rond de veertiende eeuw had Schiedam zelfs de beste kansen zich te manifesteren. Die stad liet kanalen graven, vertolkte een voortrekkersrol. En toch bleef Schiedam al snel achter. Dat Rottterdam wereldhaven nummer een zou worden, heeft werkelijk niemand kunnen voorzien. En loop nu eens door het mooie Delft, dan waan je je een beetje terug in de tijd."

Volgens Van der Schoor ligt er in Rotterdam 'voor eeuwen' werk te wachten. "Het onderzoek naar de geschiedenis van de stad is lastig en omvangrijk. Maar ik denk dat we er wel uitkomen. In Amsterdam is veel meer onderzoek gedaan. En of de Rotterdammers dat nu graag willen horen of niet: dat geeft toch aan dat Amsterdam heel wat ouder en dus verder is."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden