Review

Rooms leven in een totalitair klimaat

Vlak voor de storm in de jaren zestig keek Nederland terug op het verzuilde leven, dat op het punt stond te verdwijnen. Jan Kuijk bespreekt vier terugblikken. Vandaag: 'Uit het rijke Roomsche leven'.

Jan Kuijk

Het aardigste wat een schrijver kan overkomen, opwindende verkoopcijfers daargelaten, is dat de titel van zijn boek in het spraakgebruik blijft voortleven, als het al lang naar de antiquariaten is verbannen. Dat geluk is Michel van der Plas beschoren. Zijn 'Uit het rijke Roomsche Leven' heeft dé term geleverd waarmee sindsdieneen tijdperk, een verdwenen levensstijl wordt aangeduid.

Het is waar, Van der Plas ontleende de titel aan een fotorubriek in de 'Katholieke Illustratie' tussen 1926 en 1932, maar als hij voor zijn boek geen leentjebuur had gespeeld, was de uitdrukking begraven gebleven in de ingebonden jaargangen van dat weekblad. 'Uit het rijke Roomsche Leven' wekte de indruk dat het een ongekend genoegen en geluk was deel te mogen uitmaken van een volksdeel met zulk een rijkdom - een van zegeningen vervuld leven te mogen leiden, ver verheven boven het bestaan van die arme niet-katholieken.

Van der Plas' documentaire over de jaren 1925-1935 laat van die indruk niet veel heel. De 'Katholieke Illustratie' schetste de rijkdom van het roomse leven vooral middels grote getallen - de hoogte van de kerktorens, de omvang van nieuwe kerkgebouwen - en grossierde in portretten van Nederlandse paters en zusters, die in verre en warme landen zulk belangrijk en dankbaar werk deden. Maar van zoiets als een rijk innerlijk en geestelijk leven heeft Van der Plas niets gevonden bij zijn speurtocht door kranten, parochiebladen, brochures en populaire voorlichtende boekjes.

Het systematisch opgebouwde boek doet zich bij lezing voor als een amusante en verbazingwekkende zwerftocht langs een stuk of wat terreinen van het rooms-katholieke bestaan tussen de wereldoorlogen, zoals 'huwelijk en huisgezin', 'onderwijs en opvoeding', 'seminarie en clerus', de vraag 'heeft God de standen gewild?' (antwoord: jazeker!) en de 'roomse politiek en politici'. Maar al valt er daarbij veel te lachen - het gaat in feite om een bitter boek.

Kees Fens (van dezelfde lichting als Van der Plas) veroorlooft zich in zijn gedegen nawoord zelfs een 'ronduit schofterig' als hij het heeft over de manier waarop de geestelijkheid echtparen bij de les riep, als het ging om het praktiseren van 'de welomschreven katholieke huwelijksleer'.

De sfeer die Van der Plas documenteert, heeft een sterk wettisch, zelfs totalitair karakter. Dat er in 23 jaar na de door Van der Plas vastgelegde jaren niet veel veranderd was, bewees de historicus L. J. Rogier in 1958 bij de Adelbert-vereniging met een opzienbarende rede over 'de culturele inertie bij de Nederlandse katholieken'. Rogier, één generatie ouder dan Van der Plas en Fens, misprees daar de culturele gezapigheid van de Nederlandse katholieken en schudde de waardering af die van officiële kerkelijke zijde werd getoond voor volgzaamheid en eerbied (,,volgzaamheid is geen deugd; zij is het instinct van de schapen, zij is beneden-menselijk en ontbreekt zelfs bij kinderen'').

Maar al wist Rogier het nog niet - er was verandering op komst. Rogier sprak op 28 september 1958, ruim een maand later werd paus Johannes XXIII gekozen, die minder dan drie maanden nodig had om het tweede Vaticaans concilie aan te kondigen, dat hij op 11 oktober 1962 mocht openen.

Van der Plas moet dit alles aangesproken hebben. Ook hij werd aangestoken door het door paus Johannes XXIII ingezette aggiornamento - het weer bij de tijd brengen van de rooms-katholieke kerk. En al beperkte hij zich in dit boek tot het verleden; velen van zijn rooms-katholieke tijdgenoten zagen het als een eye-opener, wat resulteerde in verkoopcijfers tussen de vijftig en zestig duizend exemplaren, zoals zijn uitgever zich herinnert.

Tegen die achtergrond kan Van der Plas' boek óók gelezen worden als een waardevol document van de tijd, waarin het is verschenen. Het is zelf geschiedenis geworden en dat maakt het opeens een stuk minder bitter. Wat waarschijnlijk voor veel katholieken rest, ook na het lezen van dit stuk, is de melancholie.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden