Boekrecensie

Rollen zijn omgedraaid: Niet de VS, maar Rusland als het beloofde land

florence boek Beeld RV

Over Amerikaanse immigranten in Rusland vermorzeld door Stalin en zijn geheime dienst. 

Sana Krasikov
De terugkeer van Florence
Vert. Marianne Gossije De Geus; 573 blz.
€ 24,99

Weg is de lichtvoetigheid waarmee de jonge Sana Krasikov (1979) in haar debuut ‘Nog een jaar’ schreef over de ervaringen van Russische immigranten in de Verenigde Staten. Krasikov die zelf opgroeide in Georgië en op haar negende naar de V.S. emigreerde blijft wel bij het thema van immigratie. In het historische epos ‘De terugkeer van Florence’ pakt ze een en ander echter grootser aan en draait ze de rollen om: de schrijfster volgt drie generaties van een Amerikaans-Joodse familie die richting Rusland, toen nog een land van hoop, trekken. Ze laat zien hoe de grote geschiedenis het leven van kleine mensen vermorzelt.

De roman opent in 1932, met het vertrek van Florence Fein naar de Sovjet-Unie. Florence vertrekt niet alleen omdat ze denkt dat ze een zinvoller leven kan leiden in een nieuw land, wat tijdens de Depressie in de VS wel meer Amerikanen geloofden. Florence wil ook gewoon samen zijn met de Russische Sergej met wie ze in de VS een korte romance heeft beleefd. Maar als Florence opduikt in Magnitogorsk in de Oeral, blijkt Sergej niet geïnteresseerd. Hij raadt haar aan het land zo snel mogelijk te verlaten. Daarbij verkijkt hij zich op het jeugdig enthousiasme van Florence, die bang is ‘de trein naar de toekomst te missen’.

Minutieus

Minutieus beschrijft Krasikov hoe haar catastrofale treffen met het Sovjetsysteem precies verloopt. We schrijven jaren dertig, de zuiveringen onder Stalin zijn begonnen en worden steeds driester, hoewel de idolate Florence dat allemaal veel te laat begrijpt. Pas als de bureaucratie haar Amerikaanse paspoort intrekt, beseft ze dat haar laatste ontsnappingsroute is afgesneden. Onvermijdelijk komt ze in het vizier van de gevreesde binnenlandse veiligheidsdienst NKVD, die haar aanzet tot ‘bekentenissen’: ze wordt gedwongen mensen te verraden. Het eindigt ermee dat ze voor zeven jaar naar de Goelag wordt verbannen, een episode die Krasikov al even gedetailleerd in kaart brengt.

Terwijl Florence in de Goelag zit, komt haar zevenjarige zoon Julian terecht in typische Sovjetweeshuizen. “We kregen voor alles slaag - voor het uitkotsen van bedorven voedsel dat we te eten kregen, voor binnenshuis fluiten, voor het verliezen van je zelfbeheersing en toch op je duim zuigen - voor het tonen van elke kinderlijke zwakheid of behoefte.” Diezelfde Julian, opgeleid als ingenieur gespecialiseerd in ijsbrekers, wijkt op 35-jarige leeftijd uit naar de VS omdat zijn doctoraat in Rusland onontvankelijk is verklaard wegens quota voor Joodse studenten. Toch komt hij opnieuw in Rusland terecht als werknemer van een Amerikaanse oliemaatschappij die boringen wil doen in Siberië.

Spannende bedrijfsthriller

De pagina’s over die onderhandelingen lezen als een spannende bedrijfsthriller. Een paar oligarchen nemen Julian in de tang door te dreigen zijn in Moskou verblijvende zoon Lenny iets aan te doen als hij niet instemt met hun voorwaarden voor samenwerking. Krasikov toont hier overtuigend hoe de mechanismen van intimidatie en corruptie, die zo typerend waren voor de Sovjet-Unie, blijven leven, lang nadat het systeem is geïmplodeerd.

Met Krasikovs documentering is niets mis. Achter deze roman moet een jarenlange research schuilgaan, niet alleen rond grote historische feiten zoals de moord op de Leningradse partijleider Kirov in 1934 of de afwijzende houding van Roosevelt tegenover naar de Sovjet-Unie geëmigreerde Amerikanen, maar ook rond het leven in de gemeenschappelijke woningen (de zogeheten kommunalka’s) , de mentaliteit van de NKVD tijdens verhoren of het leven in de Goelag. Krasikov biedt erg geloofwaardige beschrijvingen van alle beangstigende machinaties.

Groot minpunt

Een groot minpunt zijn de eerste hoofdstukken, waarin Krasikov uitgebreid - en veel te lang -Florence’s overtuigingen als jong meisje schildert: saaie pagina’s die willen tonen hoe intellectueel dit meisje is, terwijl haar denkbeelden vaak banaal aandoen.

Gelukkig evolueert het personage in de loop van de roman tot een volwassen heldin, die de (al te) menselijke motieven voor haar daden onder ogen kan zien. Want zoals ze tot haar eigen schande leert: het is onmogelijk met de geheime diensten te spreken zonder mensen te verraden. Of zoals een van de personages zich laat ontvallen: je kunt niet in Rusland wonen en onbevlekt blijven.

Zo worden de machinaties van het systeem en de kuiperijen tussen mensen onderling de ware bron van spanning in deze meeslepende, vuistdikke roman.

Lees hier meer boekrecensies van Trouw. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden