Invloed televisie

Roep een politicus niet te snel tot winnaar of verliezer uit

Lijsttrekkers Geert Wilders (PVV) en Mark Rutte (VVD) tijdens een van Pauws verkiezingsdebatten.  Beeld ANP
Lijsttrekkers Geert Wilders (PVV) en Mark Rutte (VVD) tijdens een van Pauws verkiezingsdebatten.Beeld ANP

Rutte zit gebeiteld. Hoekstra heeft het verknald. Media houden ervan winnaars en verliezers uit te roepen. Maar hoe beïnvloedt dat de verkiezingen?

Mark Rutte kan een debat nog winnen als hij er niet aan meedoet. Dat illustreerde Jeroen Pauw toen hij tijdens het verkiezingsdebat tussen Sigrid Kaag van D66 en Lilianne Ploumen van de PvdA terloops verklaarde “dat onze minister-president vermoedelijk ook na de verkiezingen de grootste partij zal leiden”.

Pauw is hierin niet uniek, zegt Hans Laroes, oud-hoofdredacteur van het NOS Journaal. Omroepen hebben er volgens hem een handje van Rutte groot te houden door vast te stellen dat hij gaat winnen, net zoals ze Wopke Hoekstra klein houden door te zeggen dat hij ‘niet uit de verf’ komt.

“Goede campagneverslaggeving, interviews en debatten zijn belangrijk, maar daar moet het stoppen”, vindt Laroes. “Bij Op1 en RTL zitten na het debat allemaal mensen om te bepalen wie er heeft gewonnen. Onderzoek laat zien dat kiezers meer worden beïnvloed door dat uitroepen van winnaars en verliezers, dan door het debat zelf.”

Strategisch stemgedrag

Gelijk na het eerste debat bij Pauw was bij Op1 een peilinkje te zien. Vóór het debat waardeerden kijkers zowel Kaag als Ploumen met een zes-en-een-half. Naderhand bleef Ploumens cijfer stabiel, maar ging Kaag ruim een punt omhoog.

Zulke metingen zijn niet nieuw. In 2012 zei opiniepeiler Maurice de Hond dat Emile Roemer het RTL-debat had verloren, en dat de SP daardoor zetels verloor ten faveure van de PvdA. Media namen het bericht over, waarna de SP steeds dieper kelderde en de PvdA verdubbelde. Later bleek dat de PvdA bijna de helft van haar zetels dat jaar te danken had aan strategisch stemgedrag.

“Je kunt het niet in een laboratorium testen, maar ik ben ervan overtuigd dat de berichtgeving daaraan bijdraagt”, zegt Laroes. “Kiezers willen bij de winnaar horen en vermijden een partij die lijkt te gaan verliezen.”

Ongewenste inmenging

Toen Laroes nog hoofdredacteur bij de NOS was, leidde zijn dwarse houding weleens tot kwade campagnevoerders. “Zo stond er een keer op Teletekst dat Balkenende een slotdebat had gewonnen. Ik zei dat ik die zin wilde schrappen, kiezers moesten dat zelf uitmaken. Het CDA vond dat vervelend. Maar ik vond dat we anders deden aan ongewenste inmenging.”

Laroes verwacht niet dat de omroepen van nu zijn voorbeeld zullen volgen. “Ik weet dat ik een roepende in de woestijn ben. Programmamakers gaan ermee door, want ze vinden zichzelf te belangrijk. Ze zeggen ‘dit willen de kijkers’, maar dat is flauwekul, want dat bedenken ze gewoon zelf.”

Satire doet stemmen

Wil je geïnformeerde kiezers? Bezuinig dan niet op de NPO, zegt Mark Boukes. Dat zegt hij niet vanwege Pauw of Op1, maar vanwege Zondag met Lubach.

“Satire trekt een breed publiek dat geen kranten leest en niet naar het journaal kijkt”, zegt Boukes, satire-specialist aan de Universiteit van Amsterdam. “Met name jongere mensen zonder politieke interesse.”

Het kan zelfs stemgedrag beïnvloeden. In 2017 ontdekte Boukes dat mensen die overwogen op de PVV te stemmen, daar minder toe geneigd waren na Lubachs uitzending over Wilders’ valse beloften. “Journalisten rapporteren wat iemand nu zegt; Lubach keek terug en liet de tegenstrijdigheden zien.”

Lees ook:

Tamme campagne? We komen juist ogen en oren tekort

Wat een tamme campagne”, verzuchtte Jaïr Ferwerda woensdag. Pardon? Jineks politieke verslaggever zweeft blijkbaar in een andere dimensie. Het zindert juist van de boeiende gesprekken.

Zondag met impact

Het satirische tv-programma Zondag met Lubach heeft met zijn items regelmatig veel politieke impact. Trouw neemt zes van die items onder de loep: hoe doet Lubach het precies?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden