Foto van Rineke Dijkstra in Kolobrzeg, Polen, 27 juni 1992.

Johannes Vermeer Prijs

Rineke Dijkstra, de ‘koningin van de Nederlandse portretkunst’

Foto van Rineke Dijkstra in Kolobrzeg, Polen, 27 juni 1992.Beeld Rineke Dijkstra

Ze fotografeert opgroeiende jongeren, maar ook stierenvechters en soldaten. Haar modellen ogen steeds opvallend ontspannen. Voor haar portretten krijgt Rineke Dijkstra nu de prestigieuze Johannes Vermeerprijs.

Met haar foto’s van onzekere, slungelige tieners aan het strand brak fotograaf Rineke Dijkstra in 1992 door. Nu is haar de Johannes Vermeer Prijs 2020 toegekend, de Nederlandse staatsprijs voor de kunsten. De jury noemt haar ‘de koningin van de Nederlandse portretkunst’, die op grootse wijze bijdraagt aan het internationale aanzien van de Nederlandse beeldende kunst.

Opgroeiende volwassenen bleven een terugkerend thema in haar werk. Dijkstra (Sittard, 1959) fotografeerde jongeren in parken in Berlijn, Barcelona en Amsterdam, in een ballet- en een turnschool in Rusland, thuis in Amsterdam, Londen en New York. Veel jongeren volgt ze langere tijd, zodat je ze op de foto’s ziet opgroeien. Opvallend is hoe ontspannen de door Dijkstra geportretteerden kijken, poseren kan je het nauwelijks nog noemen. ‘Onmogelijk iemand te bedenken die de jeugd nog humaner en opmerkzamer portretteert dan zij’, schreef de Engelse krant The Guardian afgelopen juni.

Sabattical

Haar carrière had geen vliegende start. Na haar afstuderen aan de Rietveld Academie werkte Dijkstra een tijd als freelance portretfotograaf voor Quote, NRC-Handelsblad en modebladen, maar ze vond het werk onbevredigend. Aan het eind van een sabattical waarin ze overdacht hoe ze verder wilde in haar werk, brak ze haar heup. Op doktersadvies moest ze dagelijks zwemmen, direct erna maakte ze een zelfportret. “Door de inspanning was ik te moe om een pose aan te nemen en daardoor ontstond een meer natuurlijke houding”, zo vertelde ze Trouw in 2018.

Voor haar modellen heeft ze geen zwembad meer nodig, haar grote platencamera bleek voldoende. Het instellen ervan kost tijd. Dijkstra: “Ondertussen praat ik met de modellen. Mensen voelen zich vaak ongemakkelijk als je vraagt of je een foto van ze mag maken. Maar omdat het zo lang duurt, ontspannen ze op een gegeven moment, gaan ze anders staan, wordt hun houding meer ongedwongen. En dat is vaak precies het moment waarop ik wacht. En dan druk ik af.”

Naast de opgroeiende jongeren fotografeert Dijkstra ook vaak mensen die net een bijzondere ervaring hebben gehad, en daardoor hun façade vergeten. Stierenvechters in Portugal vlak na de strijd, met het bloed nog op hun kleren. Vrouwen, direct nadat ze bevallen zijn, met hun baby in de arm. Israëlische dienstplichtigen, met en zonder uniform. Engelse jongeren in een discotheek.

Kijken en bekeken worden

Het spel van kijken en bekeken worden gebruikt ze ook in haar films. Voor ‘Night Watching’ liet ze in 2019 veertien groepen mensen - schoolklassen, accountants, kassameisjes, Japanse expats - voor Rembrandts Nachtwacht staan. Ze liet ze ernaar kijken, en filmde hun gesprekken en gebaren. Iedere groep kijkt vanuit zijn eigen perspectief, en is zelf ook herkenbaar aan de kleding, de houding, het taalgebruik. Het schilderij zelf komt niet in beeld, de kijker heeft er toch veertien nieuwe perspectieven bij.

De Johannes Vermeer Prijs, ingesteld door de Nederlandse regering om een uitzonderlijk artistiek talent te eren en te stimuleren, wordt uitgereikt op 29 oktober en bestaat uit 100.000 euro. De winnaar mag het bedrag besteden aan een speciaal project binnen zijn of haar werkterrein. Eerdere winnaars waren Ivo van Hove, Janine Jansen, Iris van Herpen en Erwin Olaf.

Lees ook:

Rineke Dijkstra: Omdat één foto zo lang duurt ontspannen mensen vanzelf

Rineke Dijkstra is bekend van haar portretten. Ze maakt haar foto’s met een analoge platencamera. Dat kost meer tijd dan een digitale camera en die gebruikt ze om haar modellen zich te laten ontspannen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden