Rijksmuseum gaat zelf gesprek aan over teruggave roofkunst

Het kanon van de koning van Kandy, dat Nederland in 1765 buit maakte tijdens een militaire campagne. Beeld Rijksmuseum

Het Rijksmuseum wil niet wachten tot andere landen zich melden om roofkunst terug te eisen. Het gaat zelf de dialoog zoeken.

Het Amsterdamse Rijksmuseum opent gesprekken met Sri Lanka en Indonesië over omstreden stukken uit zijn collectie. Ter discussie staan zo’n duizend stukken, waaronder een door Sri Lanka opgeëist antiek kanon en een diamant die ooit behoorde aan een sultan op Borneo.

Dat zegt het Rijksmuseum in reactie op de publicatie, vorige week, van een leidraad voor teruggave van koloniaal erfgoed. Daarin beschrijft het Nationaal Museum van Wereldculturen (NMWC), koepelorganisatie van onder meer het Leidse Museum Volkenkunde en het Amsterdamse Tropenmuseum, precies hoe landen aanspraak kunnen maken op objecten in de collecties van het NMWC, en welke criteria daarbij gelden.

Andere aanpak

Het Rijksmuseum behoort niet tot deze koepel. Taco Dibbits, directeur van het Rijksmuseum, noemt de leidraad wel ‘een goede eerste stap’. “En nu vraagt u waarom nu pas? Daar is geen antwoord op, daar is geen excuus voor. Als Nederland hadden we dit veel eerder moeten doen.”

Maar het Rijksmuseum heeft besloten tot een andere aanpak dan het NMWC, vertelt Dibbits. Het museum gaat niet wachten tot oud-koloniën zich melden. “Martine Gosselink, hoofd van de afdeling Geschiedenis, vertrekt over twee weken zelf naar Sri Lanka om daar te praten met wetenschappers over verder onderzoek van objecten uit onze collectie. De helft van het verhaal achter die voorwerpen ligt immers niet in Nederland.”

De gesprekken met deze landen zijn de vrucht van een onderzoek dat het museum in september 2017 begon naar de herkomst van tien omstreden stukken. Zo heeft Sri Lanka in 1980 gevraagd om teruggave van een met zilver en robijnen versierd bronzen kanon van de koning van Kandy, dat Nederland in 1765 buit maakte tijdens een militaire campagne. Ander voorbeeld is de diamant van Banjarmasin, ooit bezit van sultan Panembahan Adam van Banjarmasin (Zuid-Borneo), dat in 1859 door Nederland werd ingelijfd.

Staatseigendom

Het onderzoek naar de tien objecten gold als testcase voor alle omstreden stukken uit de collectie van het Rijksmuseum, en is nu afgerond. Het museum heeft geconcludeerd dat ter plekke meer onderzoek nodig is om vragen over herkomst op te helderen. Dibbits: “Het is niet mogelijk om de zaken vanuit Nederland te regelen. Je moet met de mensen dáár om tafel gaan zitten, het per geval bekijken. Gosselink gaat later dit voorjaar ook naar Indonesië. In ieder land spelen andere factoren, met elk land is de historische en actuele verhouding anders.”

De diamant van Banjarmasin, ooit bezit van sultan Panembahan Adam van Banjarmasin. Beeld Rijksmuseum

Het Rijksmuseum heeft zo’n vierduizend voorwerpen van koloniale herkomst. Lang niet alle objecten zijn op een omstreden manier in het bezit van het museum gekomen, benadrukt Dibbits. Het Rijksmuseum kan niet op eigen houtje beslissen over teruggave van objecten: die zijn staatseigendom en dus gaat de minister van cultuur hierover.

De verse leidraad van het NMWC (zie kader) stuit op kritiek omdat daarin niet veel staat over stappen die de musea van deze koepel zelf ondernemen voordat landen zich met claims melden. “Het NMWC hanteert een typisch Nederlandse benadering”, zegt historicus Jos van Beurden, die promoveerde op het onderwerp. “Nog voordat onderhandelingen zijn begonnen, liggen er al voorwaarden op tafel. Zo kom je toch nooit samen tot een oplossing?”

De leidraad voor teruggave

Landen, organisaties en personen kunnen zich melden bij het Nationaal Museum van Wereldculturen (NMWC) als zij aanspraak denken te maken op objecten in de collecties van de musea die tot de koepel van het NMWC behoren. Het Amsterdamse Tropenmuseum, het Museum Volkenkunde in Leiden en het Afrika Museum in Berg en Dal hebben in een leidraad criteria voor restitutie vastgelegd. Het gaat om objecten die geroofd zijn, of die van grote culturele betekenis zijn voor een land. De musea benoemen een onafhankelijke commissie die claims gaat beoordelen. Het eindoordeel is altijd aan de minister van cultuur.

NB: In een eerdere versie van dit artikel werd in twee citaten abusievelijk gesproken over teruggave in plaats van verder onderzoek. Dit is aangepast.  

Lees ook:

Het loket voor de teruggave van roofkunst is nu geopend

In Nederlandse musea bevinden zich nog tal van objecten uit voormalige koloniën. De volkenkundige musea hebben nu criteria opgesteld om te beoordelen of een buitenlands verzoek tot teruggave wordt gehonoreerd.

Ethiopië krijgt twee haarlokken van Keizer Tewodros terug

Groot-Brittannië geeft twee haarlokken van de keizer van Abessinië terug, maar Ethiopië wil alle geroofde kunst retour.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden