Renate Dorrestein over Renate Dorrestein

Beeld rv

Renate Dorrestein maakt zelfportret met selectie uit eigen werk

Renate Dorrestein
Dagelijks werk. Een schrijversleven.
Podium; 297 blz. € 19,99
Oordeel: rijke, brede selectie biedt waardevol inkijkje

Bij het lezen van 'Dagelijks Werk' moest ik toch weer even aan de Lezeres des Vaderlands denken die in 2016 ijverde voor meer aandacht voor literatuur van vrouwen in de boekenbijlagen. In Dorresteins zojuist verschenen terugblik op haar schrijversleven zit ook haar artikel uit 1985 over de Anna Bijns Prijs voor 'de vrouwelijke stem in de literatuur' - toen in het leven geroepen door Elly de Waard, Anja Meulenbelt, Caroline van Tuyll en Dorrestein zelf.

Iedereen viel destijds over deze Anna-Bijns-dames heen. Want wat deed dat er eigenlijk toe, geslacht, het ging toch om de literaire kwaliteit? "Maar zo simpel lag het natuurlijk niet", aldus Dorrestein. Want wie bepaalde wat 'kwaliteit' was, wat 'mooi' en 'geslaagd' zou heten, of 'ondermaats' en 'mislukt'. Dat waren al die heren die verontwaardigd in de pen klommen ('wie wil er nou schrijven als vrouw?', schreef er eentje, best geestig). Op één gunstige uitzondering na: Gerard Reve die zichzelf meldde als kandidaat voor de prijs als 'meest vrouwelijke Nederlandse schrijver'.

Het grotere aandeel van mannen in de literatuurkritiek had tot gevolg dat veel boeken van vrouwen als niet relevant terzijde zijn geschoven, zo noteerde Dorrestein in 1985. Dertig jaar later nog steeds waar, al heeft De Lezeres met haar telwerk zeker resultaat geboekt, en doen ook uitgeverijen nu hun best de schade in te lopen getuige bijvoorbeeld recente herontdekkingen van vergeten schrijfsters als Dola de Jong of Grace Paley en Shirley Jackson.

Laatste boek

Terzijde geschoven is Renate Dorrestein zelf zeker niet, en ze zal vermoedelijk ook niet snel in vergetelheid raken. De aanleiding tot de terugblik is nu wel het droevige feit dat 'Dagelijks Werk' waarschijnlijk haar laatste boek zal zijn. Afgelopen september maakte de schrijfster bekend dat ze terminaal ziek is. 

In de inleiding van 'Dagelijks Werk' beschrijft ze hoe ze het plan voor een roman rond het Noorder Kinderhuis in Haarlem (haar boeken beginnen altijd met de vondst van een tot de verbeelding sprekende locatie) moet laten varen als ze in het najaar van 2016 het slechte nieuws te horen krijgt. Een nieuwe roman is niet meer zo'n goed idee. "Bij je volle bewustzijn je laatste roman schrijven, bij elke zin weten dat het hier gaat om het sluitstuk van je oeuvre, orgeltoon, orgeltoon, dat leek me een opdracht waartegen ik niet was opgewassen."

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Renate Dorrestein in 1976, toen journalist van Panorama. Beeld Hollandse Hoogte / Spaarnestad Photo

Dorrestein slaat aan het opruimen, afscheid nemen, snikken en weggooien, want "stel je voor dat je na je dood, als je je niet meer kunt verweren, een biográáf achter je aan krijgt". Ze diept artikelen, brieven, kattebelletjes, lezingen en inleidingen op - deels ongepubliceerd of alleen in kleine oplages. Haar 'oefenoeuvre' doopt ze het; de grondstoffen van haar romans, veel van haar thema's en onderwerpen komen voorbij. Wij, haar lezers, 'de bondgenoten van de schrijver', kunnen haar selectie nu in bundeling lezen; telkens ingeleid met haar herinneringen aan het ontstaan van een tekst. Genoeg materiaal om ook als lezers eens verder te denken over wat dat dan is, 'een echte Dorrestein', zoals er bij deze laatste even triomfantelijk als ironisch op de achterflap staat.

In de hier verzamelde stukken klinkt de ook uit haar werk bekende, altijd voortvarende, vastberaden opgewekte stem, de schrijfster met een hang naar lugubere verhalen rond verknipte gezinnen en moordlustige minnaressen, maar wel met humor en lichtheid gebracht. Daarnaast herken je de strijdvaardige, hartstochtelijke moralist die niet bang is om, ook als dat helemaal niet in de mode is, een feministisch tegengeluid te laten horen. 

De commentator Dorrestein waarschuwt voor verschijnselen die haar niet zinnen, bijvoorbeeld het door velen omarmde leedvermaak van Paul de Leeuw ('sedert wanneer is breed uitgemeten onfatsoen ineens een hogere vorm van idealisme?') dat ze in 1998 in een spraakmakend betoog linkt aan het zinloze geweld op straat tegen Meindert Tjoelker.

Duistere scheppers

Tot de grondstoffen van Dorresteins romans horen duistere scheppers die in hun werk dood, verderf en bloeddorst niet schuwen. De bundel opent met een stuk over haar idool Kurt Vonnegut, die er volgens Dorrestein als geen ander in slaagt om monter te schrijven over ernstige onderwerpen. Er is een fanbrief aan Nick Cave, een stuk over fotograaf Peter Martens, met wie Dorrestein in haar jonge jaren reportages maakte voor de Panorama en die in New York de lijken op straat fotografeert. Er is een lofzang op de poëzie van Joost Zwagerman ("Er zijn van die auteurs wier werk je het gevoel geeft dat ze vast heel lekker kunnen vrijen").

Ze schrijft een koffietafelboekvoorwoord over de Amsterdamse grachtentuinen 'waar niet meer maar ook niet minder lijken liggen dan elders'. In een van haar inleidingen prijst ze literaire petemoei Hannes Meinkema die de op schrijven verzotte twintiger wijst op een stommiteit in het vertelperspectief, en zo de weg bereidt voor haar debuut. Dorrestein maakt in brieven vriendelijk gehakt van de mislukte poging van een aspirant-schrijver en iets minder vriendelijk van de derde scenarioversie van 'Een hart van steen' waarin de appelboor die in Dorresteins boek in een vagina wordt gestoken is vervangen door een pollepel. Talloze mislukte scenario's leidden slechts tot één verfilming: 'Verborgen gebreken' van Paula van der Oest.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Filmstill uit 'Verborgen gebreken'. Beeld rv

Een heerlijk hoofdstuk is er over het belang van een goede titel met een fraai verslag van het stuivertje wisselen in titels met haar Italiaanse uitgever. Dorrestein schrijft over haar zich vergaand identificerende lezers, haar liefde voor Schotland, haar gewenste kinderloosheid. Een brede selectie is het, waarin de schrijfster haar vroegere zelf waar nodig ook relativeert, en zo inzicht biedt in ambacht én tijdgeest.

Valse noten ontbreken - al wordt de breuk met uitgeverij Contact wel even aangeroerd, noemt Dorrestein dat ze een hekel heeft aan Maarten 't Hart en sneert ze naar een publiciteitsmedewerkster van Ambo Anthos. Hatelijk commentaar blijft verder achterwege. De gelovige Dorrestein belandt ongetwijfeld in de hemel, zoals ze in een interview zelf ook al ironisch opmerkte.

Laten we hopen dat ze het vandaar dan niet haar oude 'bondgenoten' kwalijk neemt dat die stiekem uitkijken naar een biografie, een waar de meester zelf geen controle meer over heeft. En een die ongetwijfeld meer licht zal werpen op het roerige, interessante leven dat in deze terugblik slechts wordt aangestipt, én op de andere Dorresteins, zoals die naar eigen zeggen naargeestige zwartkijker, vast even boeiend en amusant als de beheerste schrijfster die haar er zo bekwaam onderhoudt.

Lees ook een interview met Renate Dorrestein, waarin zij terugblikt op haar schrijverschap: 'Soms is iets verdringen het allerbeste wat je kunt doen'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden