Necrologie

Renate Dorrestein (1954-2018), geestig en laconiek schrijfster met een missie

Renate Dorrestein Beeld Hollandse Hoogte

Scherp en vilein bond ze de strijd aan met de verhuftering en het dedain voor ‘de middelbare mutsen’. Renate Dorrestein was een van de populairste auteurs van Nederland.

Renate Dorrestein wilde er nadat de dokters haar vonnis hadden geveld (terminale slokdarmkanker) geen kroniek van een aangekondigde dood van maken, zo zei ze in december in een interview in de kerstbijlage van deze krant. Ze was niet zo van het openbare sterven. Wel gaf ze interviews en selecteerde ze artikelen voor haar laatste boek ‘Dagelijks Werk’, dat vorige maand verscheen. God verhoede dat er een biograaf met haar leven en werk aan de haal zou gaan, dan maakte ze liever zelf een schrijversportret. Afgelopen vrijdag, 4 mei, overleed ze thuis, zo maakte haar uitgeverij Podium vandaag bekend, op 64-jarige leeftijd.

Met Renate Dorrestein verliest de Nederlandse literatuur een van haar markantste en populairste auteurs; 35 jaar actief als schrijver en goed voor zo’n 34 titels. Ze creëerde met haar bestsellende ‘gothic’ romans min of meer een nieuw, eigen genre in de Nederlandse literatuur, en leverde als journalist, essayist en columnist een belangrijke bijdrage aan het literaire en maatschappelijke debat. Dorrestein was een scherp, vilein commentator in uiteenlopende media, van het smoezelige Panorama, waarin ze haar schrijfcarrière eind jaren zeventig begon, tot het gerespecteerde Opzij, Trouw, NRC.

Hoewel terughoudend in persoonlijke ontboezemingen - ze publiceerde slechts drie autobiografische boeken - putte ze wel uit haar eigen leven in relevante, kritische beschouwingen. Zo ageerde ze tegen de complexen die vrijwillig kinderlozen kregen aangepraat, bond ze de strijd aan met de verhuftering in de samenleving, maakte ze zich boos over het dedain voor de anonieme massa grijze lezeressen (‘middelbare mutsen’) die de literatuur in leven houden. Een uitgesproken moralist en feminist was ze, een vrouw met een missie, maar zelden een stoomwals, daarvoor bezat ze te veel relativering en zelfspot.

Nuchter en laconiek was ze ook in de interviews over haar naderende dood, die ze lichter maakte met opmerkingen over het weerzien waar ze naar uitzag. Een voorstelling die je ook weer niet al te serieus moest nemen. Troost bracht ‘het besef dat God ons draagt’, maar dat weerzien was natuurlijk ook een sprookje: ‘aangezien we niet weten wat ons te wachten staat kunnen we daarover maar beter iets leuks verzinnen’, zei ze een week terug nog in de Vlaamse Humo.

Dorrestein werd in 1954 geboren als dochter van ouders die elkaar hadden ontmoet in de oorlog, toen de vader als seminariestudent ondergedoken zat om de Arbeitseinsatz te ontlopen, en de moeder als boerendochter voor de onderduikers kookte. Er kwam een gemankeerd huwelijk uit voort, zo deelde de schrijfster in Joost Zwagermans boek ‘Door eigen hand’, vooral door haar vader, een solitaire man die niet echt geschikt was voor het gezinsleven en die zich begroef in zijn werk, ook om het het gezin aan niets te laten ontbreken.

Doorbraak

Dorrestein bezocht de nonnenschool en doorliep het gymnasium en wilde als kind al schrijver worden. Ze debuteerde in 1983 met ‘Buitenstaanders’. De echte doorbraak kwam met haar zesde boek ‘Het perpetuum mobile van de liefde’ (1988) over haar zusje die aan boulimia leed en zelfmoord pleegde. Het schuldgevoel daarover vormde de schrijfster en droeg ze, ook in haar schrijven, lang met zich mee. Rond 2011 zorgt die dertig jaar oude ramp nog voor de schrijfblokkade die haar enkele jaren weghoudt van de fictie. De zelfmoord bepaalde mede de rode draad in haar romans, die gaan over explosieve gezinnen waarin mensen elkaar indirect naar het leven staan. Internationaal had ze het meeste succes met ‘Een hart van steen’ (1998) - de beruchtste scène: een doorgedraaide moeder gaat haar baby te lijf met een appelboor - dat werd geïnspireerd op de reeks gezinsdrama’s in de jaren negentig. The New York Times noemde het boek ‘striking en finely tuned’ (opvallend en fijn afgestemd). Het succes van ‘A heart of stone’ zorgde bovendien voor een on-Nederlands hoog voorschot van de Amerikaanse uitgeverij Viking van bijna een half miljoen gulden voor Dorresteins volgende roman ‘Zonder genade’.

Zelf zag ze ‘Weerwater’ (2015) als haar beste boek, een roman waarin ‘alle draden uit haar oeuvre samenkomen’. De opdracht van de gemeente Almere om over de jonge stad te schrijven trok haar uit haar schrijfimpasse. In die apocalyptische roman, waarin alleen enkele duizenden Almeerders een wereldwijde milieuramp overleven, zie je ook de invloed van Kurt Vonnegut, haar grote idool. Een schrijver die ze bewonderde om zijn vermogen ‘monter te schrijven over doodernstige gebeurtenissen’.

Dorrestein werd een paar keer genomineerd voor de AKO- en Libris Literatuurpijs, maar ze won hem niet. Wel werd ze in 1993 bekroond met de Annie Romeinprijs voor haar hele werk. Haar laatste roman ‘De reddende engel’ stond op de longlist van de Bookspot-Gouden Strop en er waren ook mensen die vonden dat ze eigenlijk een thrillerauteur was. Maar dat etiket doet haar reikwijdte en betekenis tekort. Haar favoriete land was Schotland, enkele van haar boeken spelen zich er ook af omdat het Schotse landschap nu eenmaal meer duisters toelaat dan ons ‘aangeharkte land’. In sfeer, toon en plot lijkt Dorrestein ook meer Brits: geestig, lichtvoetig en toch onheilspellend, meer verhalenverteller dan stilist. Al is ze juist ook in stilistisch opzicht zo herkenbaar met dat wat archaïsche woordgebruik, de montere toon, de lichte, bloemrijke zinnen.

Een opvolger heeft ze niet en wilde ze ook niet, bekende ze onlangs. De vergetelheid vreesde ze niet. Te hopen is dat een biograaf zich door die kenmerkende nuchtere omarming van het einde toch niet zal laten weerhouden.

Lees ook: Soms is iets verdringen het allerbeste wat je kunt doen

Schrijfster Renate Dorrestein was ongeneeslijk ziek, maar over haar naderende dood wilde ze niet praten. Liever blikte ze terug op haar schrijverschap en ‘het zelfgekleide knutselgezin’, een belangrijk thema in haar werk. ‘We zijn geen mislukte zielen als we alternatieve banden smeden.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden