Melkkoe Luma, de ster van Cow.

InterviewAndrea Arnold

Regisseuse Andrea Arnold: We zijn allemaal medeplichtig aan het tragische lot van de melkkoe

Melkkoe Luma, de ster van Cow.Beeld Kate Kirkwood

De ster van Andrea Arnolds nieuwe film is een koe. Het aangrijpende portret van het Britse boerderijleven is een van de hoogtepunten van het documentairefestival IDFA dat volgende week begint.

Belinda van de Graaf

De Britse regisseuse Andrea Arnold (60) heeft met Cow een majestueuze film gemaakt over een melkkoe. Luma heet ze, en we volgen haar dagelijkse bestaan op een zuivelboerderij in Engeland. Meteen in het eerste beeld bevalt Luma van een kalfje. Liefdevol likt ze haar kind schoon. Wat opvalt is hoe intiem en precies het tafereel is gefilmd. Arnold is met haar camera heel dichtbij.

Vandaar dat je schrikt als moeder en kind na een paar minuten worden gescheiden. Luma’s melk is niet voor haar baby, maar voor de zuivelindustrie, voor ons. Luma wordt gemolken, aan een machine gelegd. Haar kalfje, dat ze vanaf dat moment niet meer zal zien, krijgt de fles, een grote rubberen speen. En het tafereel staat niet op zichzelf, het zal zich tijdens het leven van de melkkoe nog enkele malen herhalen. Tot Luma oud en moe is, en afgedankt wordt.

“Ik heb een film willen maken over de relatie tussen mensen en dieren”, vertelt Andrea Arnold. De regisseuse, die even plat en rap Engels spreekt als haar zingende landgenote Adèle, woonde afgelopen zomer de wereldpremière bij van Cow op het Filmfestival van Cannes.

‘Ik voel me als een koe die eindelijk weer de stal uit mag’

Tegelijkertijd zat ze de jury voor van het avontuurlijke festivalprogramma Un Certain Regard. “Heerlijk om na anderhalf jaar lockdown weer onder de mensen te zijn, ik voel me een beetje als een koe die na zes maanden eindelijk weer de stal uit mag en de wei in springt. In Engeland heet dat spring turn-out, en het is fantastisch. Je ziet de koeien dansen in de lentezon en eindelijk weer gras eten en frisse lucht opsnuiven.”

Voor Arnold behoorde het tot de mooiste momenten in de vier jaar dat ze het doen en laten op een boerderij filmde – met de dieren op de voorgrond en de mensen op de achtergrond. Maar het is slechts één kant van het verhaal. In de film zie je ook hoe de levenscyclus van de koe van begin tot eind wordt bepaald door de mens.

Je ziet hoe Luma tussen de stalen hekken wordt geduwd. Hoe ze naar een bronstige stier wordt geleid. Je ziet hoe kalfjes worden onthoornd en geoormerkt. De schok is dat het allemaal zo vanzelfsprekend gebeurt, het duwen, trekken en sjorren aan dieren.

De top van de Britse cinema

Andrea Arnold is daarbij een meester in het observeren, zoals ze eerder liet zien in haar speelfilms. Samen met regisseurs Ken Loach, Mike Leigh en Lynne Ramsay hoort ze tot de top van de Britse cinema. Met haar buitenwijkdrama’s Red Road en Fish Tank, over volkse, vrouwelijke buitenstaanders, won ze al twee keer de Juryprijs in Cannes. Hetzelfde flikte ze met haar eerste Amerikaanse misfits-film American Honey.

Bij Arnold gaat het felle realisme gepaard met lyriek, mysterie en een groot gevoel voor stilering. Met haar Emily Brontë-verfilming Wuthering Heights riep ze een duistere, sensuele wereld op van weinig praten en veel voelen. Dat laatste zie je terug in Cow, haar eerste documentaire.

Andrea Arnold, de Britse regisseuse van Cow. Beeld
Andrea Arnold, de Britse regisseuse van Cow.

“Ik denk dat het zaadje voor deze film al geplant is in mijn jeugd”, vertelt Arnold die geboren werd uit een kortstondige tienerliefde, haar moeder was 16, haar vader 17. “Ik ben opgegroeid in een arbeidersbuurt, een buitenwijk, er was thuis weinig toezicht, situaties waren vaak onvoorspelbaar. Ik denk dat ik daardoor erg oplettend werd.”

Ze herinnert zich dat ze als kind veel buiten was. “Er waren velden en bossen in de buurt, ik vond het heerlijk om rond te struinen. Vanuit mijn slaapkamerraam kon ik ook de koeien in de wei zien, heel in de verte, het was net een schilderij. Maar naarmate ik ouder werd, merkte ik dat ik steeds meer het contact met de natuur verloor. Ik bedoel, ik woon in Zuid-Londen, ik heb een tuintje en er is een parkje in de buurt waar ik met mijn hondje wandel, maar het zijn toch de bossen verderop die echt troostrijk zijn.”

‘Voor de een ongemakkelijk, voor de ander schokkend’

Net als Gunda, de veelbesproken film van Victor Kossakovsky over een varken, is Cow een uitnodiging om je tot het leven van een doodgewone koe te verhouden. “Voor de een zal het ongemakkelijk zijn, voor de ander schokkend”, denkt Arnold. “Feit is dat we allemaal medeplichtig zijn. De boeren houden geen koeien voor zichzelf, maar voor ons. Er worden dagelijks miljoenen dieren gedood voor menselijke consumptie.”

Erg bijzonder is dat Arnold op koe-hoogte filmt en op het ritme van de koe meebeweegt. Af en toe krijgt de camera een trap. Omdat haar filmstijl niet verklarend maar observerend is, kan ze allerlei gevoelens en gedachten planten. Weet Luma wat er komen gaat? Weet ze wat er met een nieuw kalfje gaat gebeuren? Kan ze in de toekomst kijken? Heeft ze een bewustzijn? Wat ziet ze? Wat denkt ze? Is ze boos? Bedroefd? Moe?

“Het mooist zijn haar ogen”, zegt Arnold, “als je in Luma’s ogen kijkt, zie je haar ziel.” Lachend: “Met haar wit gepoederde gezicht en zwarte eyeliner springt ze er echt uit in de kudde. Verder wilde ik er niet al te veel expliciete symboliek in leggen, niet te veel suggereren, maar het is zeker pijnlijk en confronterend om te zien dat het hier ook om exploitatie van vrouwelijke seksualiteit gaat. Insemineren, baren, melken en daarna de hele cyclus opnieuw, insemineren, baren, melken. Ja, alsof het een product is, geen levend wezen.”

Honderden nieuwe documentaires op IDFA

Cow is te zien op het 34ste International Documentary Filmfestival Amsterdam (IDFA). Het grootste documentairefestival ter wereld vindt live plaats, in de filmtheaters, van 17 t/m 28 november, al is een gedeelte ook online te volgen.

Cow is tevens een van de vijf documentaires die tijdens het festival door het land tourt en te zien is in 28 filmtheaters. Andere bijzondere documentaires in dat rijtje van vijf: de Nederlandse openingsfilm Four Journeys over de dramatische gevolgen van de Chinese eenkindpolitiek, en Herr Bachmann und seine Klasse, het monumentale, drieënhalf uur durende portret van een schoolklas. Info: www.idfa.nl

Ook te zien op Idfa

Vedette

Vedette is de koningin van een schitterende Alpenwei. De grote zwarte koe heeft met wedstrijden en innemend gedrag een speciale plek veroverd in het hart van twee Franse boerinnen. Het levert haar het lekkerste gras in de wei op. Maar nu, op hoge leeftijd, staat haar positie op het spel.

Gefilmd vanuit het perspectief van filmmakers-tevens-Alpenburen Claudine Bories en Patrice Chagnard, schetst Vedette een gevoelig, geestig portret van een bijzonder dier in haar nadagen. De filmers bouwen in een zomerseizoen een innige band op met de bejaarde Vedette, die in haar privéstal nukkig kan zijn maar tegelijk gevoelig blijkt voor muziek en affectie. De film laat je achter met evenveel argumenten vóor als tégen vlees eten.

Uit Locks-keys-water-trees. Beeld
Uit Locks-keys-water-trees.

Locks & Keys, Water, Trees

Toen de Engelse kunstenares Penny Andrea in 2019 te horen kreeg dat ze een hersengezwel had, was dat aanleiding om haar stapel tekenboeken open te slaan. Viel in de vele zwart-wit schetsen te achterhalen wanneer de tumor was begonnen? Locks & Keys, Water, Trees is een onwaarschijnlijk intiem document dat je even laat meekijken in de binnenwereld van een fysiek en artistiek beschadigd mens.

Na de operatie heeft Andrea lange tijd nodig om opnieuw te leren spreken, schrijven én tekenen. Dat terwijl ze illustraties ‘mijn schakel met de wereld’ noemt. Andrea houdt het simpel: met louter tekeningen en een voiceover maakt ze ons deelgenoot van herinneringen, dromen en hoop op revalidatie, en dat is heel ontroerend. De stapel tekenboeken is een even betekenisvol als pijnlijk reliek uit een eerdere levensfase.

Remke de Lange

The History of the Civil War

De Russische filmpionier Dziga Vertov reisde in 1918 door heel Rusland om de burgeroorlog met de contrarevolutionairen van het ‘Witte Gevaar’ te filmen. Dat waren ‘anarchisten, kapitalisten en landeigenaren’ die de socialistische heilstaat omver probeerden te werpen. Vertov filmde loopgraven, lijken op straat en vooral veel soldaten.

De film laat je ervaren hoe gebeurtenissen die ooit van groot belang waren, vergeten worden. Zoals de Slag om Kazan in 1918, waar de hele goudvoorraad van het Russische leger werd buitgemaakt. Of het showproces tegen bolsjewiek Filipp Mironov door Leon Trotsky.

Je ziet ook hoe chaotisch die jaren waren. Overal wapens en militairen, overal verwoesting en dood. Bij de Russische Revolutie denken we vaak aan 1917, maar in de drie jaren daarna werd van Tsjechoslowakije in het westen tot in het uiterste oosten een enorme burgeroorlog uitgevochten.

The Last Shelter

In de Malinese stad Gao staat het Huis van de Migrant, waar reizigers zich even thuis kunnen voelen voordat ze verder trekken. Door de Sahara in het noorden of terug naar het zuiden. Het zijn vooral mensen die een beter leven in Europa zoeken of zochten, die op doorreis zijn.

De Malinese documentairemaker Ousmane Samassekou filmde er in alle rust de hoop van degenen die richting het noorden gaan. Maar ook de teleurstelling van hen die het niet is gelukt. Twee jonge meiden – Esther en Kadi – vertellen over hun dromen.

De beheerder van het Huis geeft Esther en Kadi een voorzichtige waarschuwing over de gevaren die ze onderweg naar hun nieuwe bestaan kunnen tegenkomen. Onderwijs is volgens hem de echte sleutel om onafhankelijk te worden. Maar de meiden hebben hun oude wereld al achter zich gelaten. Terug kan niet meer. Als ze klaar zijn, trekken ze noordwaarts, de eindeloze woestijn in.

Ronald Rovers

Beeld uit Turn Your Body to the Sun, Russische krijgsgevangenen proberen brood te vangen. Beeld IDFA
Beeld uit Turn Your Body to the Sun, Russische krijgsgevangenen proberen brood te vangen.Beeld IDFA

Turn Your Body to the Sun

Aliona van der Horst heeft de afgelopen kwart eeuw al meerdere prachtfilms gemaakt over Rusland, het land van haar moeder. Met haar nieuwste documentaire Turn Your Body to the Sun is ze als enige Nederlandse regisseur opgenomen in Idfa’s internationale competitie.

Begrijpelijk. Aan de hand van twee zussen die op zoek zijn naar het verhaal van hun vader, reconstrueert ze het gruwelijke lot van een Sovjetsoldaat tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij was een jongeman die als parachutist in Duitse handen viel, en achtereenvolgens Hitlers hel en Stalins goelag meemaakte. Imponerend hoe het verhaal van één soldaat een hele wereld oproept. Al even machtig zijn de overgeleverde kleurenfilmpjes uit de oorlog.

Beeld uit Les Enfants Terribles, waarin de Turkse Mahmut wil scheiden van zijn 17-jarige echtgenote. Beeld IDFA
Beeld uit Les Enfants Terribles, waarin de Turkse Mahmut wil scheiden van zijn 17-jarige echtgenote.Beeld IDFA

Les Enfants Terribles

Het Turkse tienermeisje Zeynep werkt in een textielfabriek, maar wil het liefst studeren, weg uit het dorp. Haar broer Mahmut houdt niet van zijn 17-jarige echtgenote die hem is opgedrongen, en wil scheiden. In Les Enfants Terribles volgen we van heel dichtbij de strubbelingen binnen een Turkse familie, in een dorpje in het zuidoosten van Turkije.

Het portret ademt een opmerkelijke intimiteit omdat regisseur Ahmet Cupur de camera op zijn eigen familie richt. Hij filmt zijn autoritaire vader en biddende moeder. Ze weten zich geen raad met hun naar vrijheid lonkende kinderen. Net als de regisseur – die het dorp op zijn dertiende verliet en na twintig jaar vanuit Parijs terugkeert – wil zijn zusje weg. Voor haar is de strijd nog wat harder dan voor hem.

Belinda van de Graaf

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden