InterviewFilmregie

Regisseursduo Adil & Bilall vertelt over Syriëgangers ‘vanuit een moslimperspectief’

Regisseurs Bilall Fallah en Adil El Arbi gingen naar Hollywood en maakten ‘Rebel’, een dramafilm over een Syriëganger. Beeld Martijn Gijsbertsen
Regisseurs Bilall Fallah en Adil El Arbi gingen naar Hollywood en maakten ‘Rebel’, een dramafilm over een Syriëganger.Beeld Martijn Gijsbertsen

Ze vielen op met sociaal realisme en gingen naar Hollywood voor actie en spektakel. Met Rebel, een ernstig drama over een Syriëganger, maakte het Belgisch-Marokkaanse duo Adil & Bilall een heel persoonlijke film. ‘We hebben veel jongens zien vertrekken.’

Remke de Lange

Juist zíj moesten dit verhaal vertellen. Een verhaal over een Belgisch-Marokkaanse jongeman die naar Syrië gaat. Hij wil er iets goeds doen, maar wordt gerekruteerd door IS. In Brussel een sjacheraar, nu een politieke speelbal met bloed aan zijn handen. Wanneer beelden van hem op internet circuleren, wil zijn achtergebleven broertje hem achterna reizen, tot wanhoop van hun moeder.

Bilall Fallah (1986) komt uit Vilvoorde, tegen Brussel. Adil El Arbi (1988) groeide op in een voorstad van Antwerpen. De dertigers, professioneel bekend onder de naam Adil & Bilall, werden volwassen met islamitische terreurdaden in het nieuws, de slepende oorlog in Syrië, de opkomst van IS. En ja, daarin speelden ook Belgen een rol. De Brusselse wijk Molenbeek, met veel moslimimmigranten, kwam te boek te staan als een broedplaats voor radicalisme.

Bilall: “Ik heb van dichtbij gezien hoe jongens in korte tijd radicaliseerden, vertrokken en bij IS terechtkwamen. Dat sommigen zijn teruggekeerd en aanslagen hebben gepleegd, is heel pijnlijk. Zij zijn net als wij Belgisch-Marokkaanse moslims. Dit is een verhaal van onze generatie.”

Het tweetal is in Amsterdam op bezoek voor de Nederlandse première van Rebel. Eerder vertoonden ze de film in Marokko en Tunesië. Hele families kwamen kijken, vertellen ze. De film maakte veel los. Adil: “Wij vertellen het verhaal vanuit moslimperspectief. De meeste films en series over terrorisme zijn niet gemaakt door moslims. Terwijl in aantal moslims de grootste slachtoffers zijn van terrorisme en radicalisering, zoals in Syrië.”

Bilall Fallah (links): ‘Ik heb van dichtbij gezien hoe jongens in korte tijd radicaliseerden, vertrokken en bij IS terechtkwamen’. Beeld Martijn Gijsbertsen
Bilall Fallah (links): ‘Ik heb van dichtbij gezien hoe jongens in korte tijd radicaliseerden, vertrokken en bij IS terechtkwamen’.Beeld Martijn Gijsbertsen

De burgeroorlog daar, in 2011 begonnen, staat niet meer dagelijks op de voorpagina’s. Toch is de thematiek van de film actueel, zeggen de makers. Ook brandhaard Oekraïne trekt nu aan mensen die willen helpen, of ‘de held willen uithangen’. Bovendien gaat de film over iets groters: de aantrekkingskracht van extremisme. Adil: “IS, extreemrechts, neonazi’s, ze maken gebruik van hetzelfde mechanisme: teruggrijpen op vroeger, toen we ‘sterk en mannelijk’ waren. Ze zeggen: kom bij ons, we werken aan iets groots.” Verleidelijk, voor wie het gevoel heeft nergens bij te horen, niets te verliezen te hebben.

De twee hebben ook zelf moeten zoeken naar identiteit, naar focus. Marokkaanse wortels. Groot geworden in gespleten België, ‘een land zonder identiteit’, zoals Adil zegt.

Als tweede generatie moslimimmigranten waren ze buitenbeentjes op de Hogeschool Sint-Lukas in Schaerbeek waar ze elkaar ontmoetten. Het werd er niet beter op toen ze er hun filmidolen noemden: Top Gun-actieproducent Jerry Bruckheimer is in artistieke kringen niet bon ton.

Hoor ik nou hier, of daar?

Nergens bij horen, misschien heeft het ze des te meer vrijheid gegeven. Internationaal vielen de makers op met Black, een sociaal liefdesdrama in de grimmiger straten van Brussel. De film was het toegangskaartje voor Hollywood. Daar maakten ze een commercieel succes van Bad Boys for Life, voor Disney+ regisseerden ze afleveringen van de serie Ms. Marvel.

De volgende stap was droomproject Batgirl. Adil en Bilall waren al volop aan het monteren toen Warner Bros afgelopen zomer besloot de stripverfilming om ‘boekhoudkundige’ redenen niet uit te brengen. Aan de kwaliteit van hun werk lag het niet, verzekerde Warner Bros., het bedrijf wilde geld besparen. Een grote klap voor de Belgische wonder boys.

Aan deze kant van de oceaan maakten ze in 2018 de kleurrijke, vermakelijke gangsterfilm Patser, waarin een kleine drugskoerier zich vertilt aan een grote klus in de Antwerpse haven. Ze regisseerden ook een deel van de geestige Vlaamse serie Grond, over Brusselse ondernemers die overleden Marokkaanse immigranten repatriëren om in het thuisland begraven te worden. Alle personages lijken voortdurend bezig met de vraag: hoor ik nou hier, of daar?

Het Westen haalt z’n schouders op

Adil & Bilall mogen zich in verschillende werelden bewegen, hun signatuur is duidelijk: visuele bravoure met barok camerawerk en prikkelende beeldovergangen, rappe dialogen en zwarte humor.

Rebel kreeg nog iets extra’s: gracieuze musicalmomenten. Een wonderlijk keuze misschien voor een ernstige film. Gek genoeg werkt het uitstekend. Neem de scène waarin de jonge Kamal (Aboubakr Bensaihi) op een dag in een snackbar zijn besluit neemt. Omringd door onverschilliger of optimistischer vrienden, ziet hij op televisie het oorlogsgeweld ver weg. Hij staat op en begint te bewegen, weg van de groep. Een levensbepalend moment, een complex innerlijk proces krijgt vorm in muziek, dans en rapteksten als ‘Het Westen haalt z’n schouders op, houdt alleen van onze gebakjes’.

De terugkerende muzikale intermezzo’s maken de film hier en daar zachter, geven even lucht. De seksuele uitbuiting van de Yezidi-bruid die Kamal in Syrië krijgt opgedrongen, levert zelfs een gevoelig, visueel poëtisch moment op. De muziek heeft nog een andere lading, voegt Adil toe: “IS is fel tegen zang, dans, muziek; de Arabische cultuur waarmee wij zijn opgegroeid.”

Schattige, onschuldige kinderen

Dat spel tussen hard en zacht maakt van Rebel een dramatisch sterke, emotioneel benaderbare film. Een belangrijke rol is weggelegd voor Kamals moeder. Door de ervaren Lubna Azabal (Paradise Now, Adam) wordt ze neergezet als een wijze vrouw, die zich eerst aansluit bij een praatgroep voor wanhopige ‘achterblijvers’, en vergeefs aanklopt bij de Belgische politie. Het is een onvermoede kracht die haar uiteindelijk verder helpt.

Even belangrijk is Kamals broertje. Een prepuberaal jochie met ronde wangen en schouderlang haar. Kinderlijk, bijna engelachtig. Bilall: “Dat is Adils broertje. We wilden geen stereotiepe jongen van de straat, maar juist iemand met een wat zachtere uitstraling.”

Adil: “Tijdens de lockdowns, in de laatste scenariofase, liet ik hem wat dingetjes spelen en filmde hem met mijn telefoon.” De piepjonge Amir bleek precies de jongen die ze zochten. “IS gebruikte altijd dit soort kinderen voor hun video’s. Geen ‘gangstertjes’, maar juist kinderen die er westers, schattig, onschuldig uitzagen, dat maakte de beelden des te beangstigender.”

Heen en weer tussen twee continenten

De film heeft pittige momenten, dat moet gezegd. Paniek tussen gebombardeerde gebouwen. Ziekenhuizen vol gewonden die nauwelijks verzorgd kunnen worden. Executies. Oorlogstaferelen die Kamal, nu onder de naam Abu Bakr al-Belgiki, met camera moet vastleggen. Geen strijd zonder propaganda.

Het was zoeken naar discretie, vertellen de filmmakers, die in Patser humor combineerden met hard geweld. Quentin Tarantino is nu eenmaal een van hun grote voorbeelden. Adil: “Patser was tarantinesk. Maar de impact van geweld is anders in een actiefilm. De thematiek van Rebel is zwaar, nu ging het erom juist niet te veel te laten zien. Het gaat om psychologisch geweld.”

Heen en weer tussen twee continenten: Hollywood heeft betere regisseurs van ze gemaakt, vinden de makers zelf. Oké, een film als Rebel zouden ze er waarschijnlijk niet kunnen maken. Maar hun ervaring met het maken van blockbusters, de coördinatie van grote filmsets en grootse actiescènes, bleek juist nu van pas te komen.

Bilall: “Het draaien van de oorlogsscènes zou zonder die ervaring veel moeilijker, veel stressvoller zijn geweest. Nu konden we tijd maken voor kleinere, intieme momenten.”

Adil El Arbi: ‘IS is fel tegen zang, dans, muziek; de Arabische cultuur waarmee wij zijn opgegroeid’. Beeld Martijn Gijsbertsen
Adil El Arbi: ‘IS is fel tegen zang, dans, muziek; de Arabische cultuur waarmee wij zijn opgegroeid’.Beeld Martijn Gijsbertsen

Op eigen wijze maken Adil & Bilall deel uit van de generatie Belgische filmmakers die op dit moment internationaal van zich laat horen. Toen ze Rebel afgelopen voorjaar presenteerden op het festival van Cannes, werd België vertegenwoordigd door nog drie andere films, die nog in de prijzen vielen ook.

Boegbeeld van België? We kijken naar de hangers om hun hals: het continent Afrika dragen beiden op de borst. Adil: “We zijn trots op onze Afrikaanse roots. De hangers herinneren ons eraan dat Marokko in Afrika ligt. We zijn Arabieren, moslims, Afrikanen…”

En Belgen? Er valt een korte stilte. De twee hannesen grinnikend met de hangers en vinden dan de oplossing. “Kijk, als we Afrika een kwartslagje draaien, lijkt het best op België.”

Rebel draait vanaf 6 oktober in de bioscopen. Grond is te zien op Netflix.

Lees ook:

IS komt er bepaald niet goed vanaf in ‘Rebel’

De Belgische sterregisseurs Adil El Arbi en Bilall Fallah maakten een evenwichtige film over een Syriëganger waarin ook wordt gezongen en gedanst.

Vlaamse gangsterfilm vol flair met Ali B. als harteloze drugsbaron

Achter de gevel van een gemoedelijk pizzatentje in een Antwerpse volkswijk gaat een duizelingwekkende kluwen van drugsdealtjes schuil. Het begon losjes met wiet in pizzadozen, hup achterop de scootertjes naar hongerige klanten. Maar Adamo en zijn maten willen niet eeuwig ‘rioolratten’ blijven. Ze willen meer. Ze willen echte patsers worden. Een filmrecensie.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden