Essay De hardloper

Regisseur van je eigen pijn

Het is de puurste, eenzaamste sport: hardlopen. En de meest literaire.

Hardlopen is de eenzaamste sport. Langzaam en toch ook snel beweegt de loper door de polder, het bos, de stad, de duinen, zijn lijden is onzichtbaar, net als zijn euforie. Wat drijft de hardloper? Loopt hij ergens voor weg, of juist ergens naartoe? De hardloper loopt in zijn eentje want met anderen lopen is eerder hinderlijk dan dat het helpt (zoals samen fietsen wielrenners helpt). Ja, je hebt wel van die groepjes keuvelaars, maar de echte hardloper die iets in zichzelf zoekt, iets van zichzelf eist, die kán slechts alleen lopen omdat hij zijn tempo niet aan wil passen en zijn gedachten niet kan delen. Goed, in wedstrijden loopt hij in de massa, maar juist dan is hij op zijn eenzaamst. Dan is hij volkomen alleen met zijn moeitevolle streven.

Hardlopen is niet alleen een individuele maar ook een innerlijke sport. Vreemd eigenlijk dat de literatuur aan de haal is gegaan met dat domme wielrennen, dat bol staat van de valse heroïek, want hardlopen is zonder meer de meest pure en literaire sport.

Als tiener las ik ‘The Long Walk’ van Stephen King. Het was mijn eerste ‘hardloopboek’ en voor lange tijd ook het enige. Het maakte een onuitwisbare indruk. King publiceerde ‘The Long Walk’ in 1979 onder het pseudoniem Richard Bachman, maar in feite is het een van zijn eerste boeken, hij schreef het al in 1967 (hij was net twintig!). En het is zeker niet zijn minste. King toont ons een grimmige versie van Amerika waarin jonge mannen deelnemen aan een krankzinnige ultraloop, een wedstrijd die net zolang duurt tot er nog maar één loper over is. Wie te langzaam loopt, krijgt een waarschuwing. Na drie waarschuwingen word je zonder pardon neergeknald door meerijdende militairen. Terwijl de spanning in deze ­macabere afvalrace wordt opgevoerd, is de vraag die steeds boven het verhaal hangt: waarom doen die knullen hieraan mee? Roem? Geld? Worden ze gedwongen? En dan zijn er die massa’s mensen langs de route, die hun kreten van afschuw moeiteloos afwisselen met bloeddorstig gejoel. Er blijft vrij veel ongewis, maar Stephen Kings psychologische inzicht is in dit verhaal even spot on als in zijn beste werk.

Benali, de marathonloper

In Nederland is Abdelkader Benali de schrijvende hardloper, of liever: hardlopende schrijver. Met ‘Marathonloper’ (2007) heeft hij overduidelijk een ‘oerboek’ voor het hardlopen willen schrijven zoals Tim Krabbé dat in 1978 al deed voor het wielrennen met ‘De renner’. Net als Krabbé een verdienstelijk renner bij de amateurs was, heeft Benali als loper een behoorlijk niveau. Hij loopt de marathon binnen drie uur en bezit een schat aan wedstrijdervaring.

Hij kiest voor zijn boek min of meer dezelfde vorm als Krabbé: hij zit in een wedstrijd, een marathon, en reflecteert op iedere gelopen kilometer, voelt pijntjes, negeert ze, moet drinken, plassen, dwingt zich een bepaald tempo te lopen en houdt de concurrentie scherp in de ­gaten (‘ik haat mijn medelopers’).

Beeld Daniel Roozendaal

Naast het wedstrijdverslag plaatst Benali passages met herinneringen, over hoe hij hardloper wilde worden na het zien van de Marokkaanse ­me­-daillewinnaar Saïd Aouita, over het onbegrip bij zijn familie, en wat al dat maniakale lopen in zijn relaties teweegbrengt. Stinkende wasmanden bijvoorbeeld: “Die ammoniaklucht die je ruikt is jouw lichaam dat een beetje gestorven is in je kleding.”

In de beste stukken van het boek dringt Benali door tot de ziel van de loper tijdens de wedstrijd: de strever, de willoze machine, de euforische halve gek, de masochist, de volmaakt eenzame strijder. Dat is de loper allemaal, tegelijkertijd of milliseconden na elkaar.

Benali brengt diepgang aan door twijfel toe te laten, zelfrelativering en zelfondermijning. Ja, de mens is één groot Zelf, als hij loopt. Hij laat zien wat het lopen hem brengt, maar ook wat het hem kost. “De pijn pompt verder als een oud gemaal. Monotoon, ritmisch, eindeloos.”

Een tocht door de woestenij

‘Marathonloper’ is een must-read voor iedere hardloper, maar een roman die geheel over hardlopen gaat zal voor veel lezers toch te veel van het goede zijn. In ‘The Other’ (2008), een niet al te bekende maar erg goede roman van David Guterson, speelt het hardlopen een bijrol, maar wel een wezenlijke. De middelbare scholieren Neil en John William ontmoeten elkaar bij een baanwedstrijd op de 800 meter, een door het grote publiek genegeerd maar gruwelijk zwaar nummer in de atletiek: “Neither a sprint or a distance event, it has the worst qualities of both.”

John probeert Neil tijdens een wedstrijd op het laatste moment in te halen, ­gebruik­ma-­kend van diens slipstream. Het is een strijd die nergens over gaat, want ze lopen beiden in verloren positie, maar toch gaat het om álles: ze rennen voor hun leven. Neil verliest de strijd en wordt zevende, achter John William. Je zou iemand om minder levenslang haten, maar de ontwapenende manier waarop John hem bedankt maakt Neil nieuwsgierig naar deze concurrent. Ze vinden elkaar in hun afkeer van de burgermaatschappij, en hebben een gezamenlijke drang het uiterste van zichzelf te vergen, zoals op die vreselijke 800 meter: “It’s the approximately two minutes of self-mortification or private crucifixion.”

Samen maken ze lange tochten door de woeste natuur in het noorden van de VS en Canada, roken pot en lezen gnostische geschriften. Uiteindelijk gaat John in zijn afkeer van de maatschappij vele malen verder dan Neil.

Guterson schreef met ‘The Other’ een prachtig subtiel portret van een vriendschap, waarin het solitaire hardlopen dus tóch een manier blijkt om nader te komen tot de Ander. Uiteindelijk wordt John William een kluizenaar, hij keert zich af van de wereld en verdwijnt in het ondoordringbare bos. Want ten slotte is de ware loper een volstrekt eenzame ziel die zijn eigen pijn regisseert.

David Guterson
The Other
Bloomsbury; 272 blz. € 17,50

Stephen King
The Long Walk
Pocket Books; 400 blz. € 9,96

Abdelkader Benali
Marathonloper
De Arbeiderspers; 176 blz. € 20,99

Lees ook:

Hardlopen houdt lichaam en geest gezond. Toch?

Hardlopen tegen psychische kwalen is in zwang, maar werkt het ook? Therapeut Marlous Wijffels probeert al rennend antwoord te geven.

Lees meer wandelverhalen in ons dossier van Te voet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden