Cairo Conspiracy met Tawfeek Barhom als Adam. Beeld
Cairo Conspiracy met Tawfeek Barhom als Adam.

InterviewTarik Saleh

Regisseur Tarik Saleh: Ik ben niet van plan om het verhaal van de islam over te laten aan de Taliban

Regisseur Tarik Saleh heeft met Cairo Conspiracy, de Zweedse Oscarinzending, een bloedstollende, politieke thriller gemaakt. De nagelbijter is deze week een van de hoogtepunten van het filmfestival van Rotterdam.

Belinda van de Graaf

De nieuwe film van de Zweeds-Egyptische regisseur Tarik Saleh (50), Cairo Conspiracy, speelt zich af op de beroemde Al-Azhar Universiteit en bijbehorende moskee in Caïro. Maar filmen op locatie in Egypte was niet mogelijk. Saleh is persona non grata in het land van zijn vader. Dat heeft alles te maken met zijn vorige film The Nile Hilton Incident (2017). Een paar dagen voordat Saleh in Egypte aan de opnamen van die film wilde beginnen, kreeg hij bezoek van de staatsveiligheidsdienst.

Hoewel Saleh de vereiste vergunningen had, werd de productie stopgezet. Op een film over corruptie binnen het politiekorps zaten de autoriteiten niet te wachten. Saleh werd Egypte uitgeknikkerd. “Tot mijn grote spijt”, zegt hij tijdens een gesprek ter gelegenheid van zijn nieuwe film Cairo Conspiracy, waarmee hij vorig jaar de prijs won voor het beste scenario in Cannes.

“Ik houd van Egypte”, zegt de regisseur die in Stockholm werd geboren en een Zweedse moeder en Egyptische vader heeft. “Ik heb familie en vrienden in Egypte, en liefst zou ik mijn twee dochters het land willen laten zien. Maar Egypte is een militaire dictatuur. Je kunt de situatie denk ik het beste vergelijken met Chili na de militaire coup van Pinochet.”

Politieke en religieuze elites

Het betekent volgens Saleh dat Egyptische filmmakers niet de films kunnen maken die ze zouden willen maken. Een film als Cairo Conspiracy, over de machtsstrijd tussen de politieke en religieuze elites van Egypte, is uitgesloten. “Maar omdat ik naast een Egyptisch ook een Zweeds paspoort heb, kan ik zo’n film wel maken”, zegt hij. “Voor The Nile Hilton Incident ben ik destijds uitgeweken naar Casablanca. Cairo Conspiracy heb ik op locatie in Istanboel gemaakt.”

In de film krijgt Adam, een intelligente visserszoon uit de Nijldelta, een beurs om aan de prestigieuze Al-Azhar Universiteit te studeren. Adam kijkt zijn ogen uit. Al-Azhar is een van de oudste universiteiten ter wereld, gesticht in de tiende eeuw. Niet onbelangrijk is dat de theologische faculteit, waar Adam terecht komt, verbonden is aan de Al-Azhar-moskee.

Uitgerekend binnen de muren van dit instituut, dat geldt als een van de belangrijkste religieuze autoriteiten binnen de soennitische islam, raakt de student verwikkeld in een complex complot. Om een tipje van de sluier op te lichten: Adam wordt door de inlichtingendienst als informant gerekruteerd, om de verkiezing van de groot-imam van Al-Azhar te beïnvloeden.

In de film gaat het om een machtsstrijd tussen politiek en kerk, om corruptie en hypocrisie. Het voert te ver om hier alle spannende intriges prijs te geven, maar je kunt wel merken dat Saleh een fan is van thrillerschrijver John le Carré. Vakkundig mixt hij de complot-thriller met het menselijke drama en creëert hij personages die de echte motieven van hun acties verborgen houden. Ondertussen geeft hij een inkijkje in een verborgen wereld.

Hemelse en wereldse macht

“Het gaat in principe om een heel oud conflict”, zegt Saleh, “namelijk om de botsing tussen de priester en de farao, om de hemelse en de wereldse macht.” Hij benadrukt dat de film fictie is, maar het is niet zo moeilijk om in het verhaal de botsing te zien tussen Ahmed al-Tayeb, de groot-imam van Al-Azhar, en Abdul Fatah al-Sisi die in 2013 een militaire staatsgreep pleegde en in 2014 president werd.

Op internet is volgens Saleh een geweldig filmpje te vinden waarin de twee elkaar treffen. “Tayeb, de geestelijk leider, speelt het formidabel”, zegt hij. “Hij vertelt een verhaal over een leider die niet kan lezen en schrijven en die wetten wil maken. Sisi, de president die via een coup aan de macht is gekomen, zit er een beetje bij te kijken. Als je de details kent, zie je een geweldig schaakspel.”

Tarik Saleh voelde zich na enkele filmische uitstapjes in Amerika geroepen om weer een verhaal over Egypte te vertellen, zegt hij. “Ja, ik voelde een heel sterke verantwoordelijkheid, omdat het voor Egyptische filmmakers niet mogelijk is om de waarheid te vertellen. Als ze dat doen, worden ze opgepakt en gevangen gezet, of zoals ik, het land uitgegooid.”

Tarik Saleh Beeld
Tarik Saleh

Met The Nile Hilton Incident was Saleh uiteindelijk zeer succesvol. Hij won de Grote Juryprijs op het filmfestival van Sundance en kon in Amerika meteen aan de slag. “Ik omarmde het allemaal, wilde die wereld wel leren kennen. Ik regisseerde afleveringen van de Amerikaanse series Westworld en Ray Donovan en kreeg vijftig miljoen dollar om een actiefilm te maken.”

Saleh kon als filmmaker in Amerika veel geld verdienen, zegt hij. Maar de behoefte om weer zelf een script te schrijven en een film te maken met een verhaal dat hem aan het hart ging, werd steeds groter. De manier waarop de Zweeds-Egyptische Saleh een Egyptische corruptiethriller maakte kun je daarbij vergelijken met de wijze waarop de Deens-Iraanse Ali Abbasi met het recente Holy Spider een op ware gebeurtenissen gebaseerde Iraanse seriemoordenaarsfilm afleverde.

Beide regisseurs werden afgelopen jaar gelauwerd in Cannes. Beide films zijn door respectievelijk Zweden en Denemarken afgevaardigd naar de Oscars. En in beide gevallen gaat het om groots opgezette genrefilms met moord en doodslag op heilige plekken die vanwege de controversiële inhoud niet in Egypte en Iran konden worden gemaakt.

Emotionele waarheid

Saleh: “Ik geloof dat je als kunstenaar de waarheid moet vertellen, of laat ik zeggen: de emotionele waarheid. Ik geloof dat als je eerlijk bent en specifiek, en niet speculeert, dat je dan al een heel eind komt.” Het gaat hem daarbij niet alleen om het steekspel tussen de religieuze en politieke elites, maar ook om een andere kant van de islam te laten zien.

“De islam is elke dag in het nieuws”, zegt hij. “De islam is het monster onder het bed. Maar ik ben niet van plan om het verhaal van de islam over te laten aan de Taliban, aan mannen die een meisje door het hoofd schieten omdat ze naar school gaat. Ik wilde in mijn film juist de poorten openen van de Al-Azhar Universiteit, iets wat volgens mij nog nooit is gedaan.”

Egypte heet volgens hem niet voor niets een van de oudste beschavingen ter wereld. Al eeuwenlang wordt aan Al-Azhar de islam bestudeerd. Die wereld die voor veel mensen onbekend is, wilde hij in zijn film laten zien. Het was een pak van zijn hart dat hij een plek vond die voor Al-Azhar kon doorgaan: de zestiende eeuwse Soleiman Moskee in Istanboel.

“Mijn grootvader heeft aan de Al-Azhar Universiteit gestudeerd”, vertelt Saleh, “dat was een van de grote inspiratiebronnen voor de film.” De regisseur verwacht dan ook niet dat het religieuze aspect van Cairo Conspiracy tot veel controverse zal leiden. Dat heeft hij uit en te na onderzocht, met behulp van imams. De manier waarop hij de Egyptische inlichtingendienst heeft neergezet, zal voor meer wrevel zorgen, vermoedt hij. Saleh: “De Egyptische geheime dienst doet denken aan het stasi-systeem in de voormalige DDR.”

Cairo Conspiracy is te zien op het 52ste International Film Festival Rotterdam (IFFR) en vanaf 27 april in de landelijke bioscopen. Het IFFR vindt plaats van 25 januari tot 5 februari. Een dwarsdoorsnede van het programma is vanaf 1 februari ook te zien in Groningen. Een klein aantal films is online te bezichtigen.

Lees ook:

De film die de Egyptische veiligheidsdienst niet wilde

Tarik Saleh vertelt over zijn politiethriller ‘The Nile Hilton Incident’. Die toont de misdaad en corruptie in Cairo aan de vooravond van de revolutie. Egypte lag dwars bij de opname.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden