Rampzalige restauraties - een bloemlezing

null Beeld @trouw
Beeld @trouw

Een schoonmaker die per ongeluk de baard van Toetanchamon eraf stoot, het Egyptisch museum in Caïro dat met een tube doe-het-zelflijm de fout probeert te herstellen. Geklungel met beschadigde kunstschatten is niet van gisteren. Trouw zet een paar beroemde voorbeelden op een rijtje.

Wendelmoet Boersema

Wie is er bang voor een verfroller?

Welk kunstwerk ging het om?
Het immense schilderij Who's Afraid of Red, Yellow and Blue III van Barnett Newman werd in 1986 door een verwarde man met een stanleymes aan flarden gesneden. In het doek van 5,5 bij 2,5 meter, het grootste deel rood, zaten enorme horizontale en diagonale japen. Het Stedelijk Museum gaf het herstel in handen van de bekende restaurator Daniel Goldreyer. Die had al eerder schilderijen van Newman gerestaureerd. Vijf jaar later was het klaar en hing het museum het schilderij uit 1967 weer aan de muur, maar wat was er met de kleuren gebeurd? Waar was het schitterende, zuigende rood en het levendige geel gebleven? Vrijwel meteen barstte de kritiek los op de werkwijze van Goldreyer. Het museum liet een onderzoek uitvoeren.

undefined

Het schilderij van Newman werd pas in 2014 weer tentoongesteld in de vaste collectie, na een controversiële restauratie eind jaren tachtig. Beeld ANP
Het schilderij van Newman werd pas in 2014 weer tentoongesteld in de vaste collectie, na een controversiële restauratie eind jaren tachtig.Beeld ANP

En, de conclusie?
Het rode vlak op het beschadigde schilderij Who's Afraid of Red, Yellow and Blue bleek in zijn geheel met een nieuwe laag rode acrylverf overgeschilderd. Die nieuwe laag verschilde 'qua pigmentsamenstelling en qua bindmiddel' van de verf die schilder Barnett Newman gebruikte. Hierdoor werd de restauratie 'onomkeerbaar', een eis voor hoogwaardige moderne restauraties in de kunstwereld. Bovendien bracht de Amerikaanse restaurator Daniel Goldreyer over de rode verf nog twee vernislagen aan. Hij gaf toe hiervoor onder meer een verfroller te hebben gebruikt. Ook had hij een deel van de gele strook, rechts op het schilderij, overgeschilderd met een andere verfsoort.

Jaren van onverkwikkelijke rechtszaken en gedoe tussen museum en de Amerikaanse restaurator volgden. Een ander schilderij van Newman, Cathedra, trof in 1997 hetzelfde lot: aan flarden gesneden door dezelfde man. Het werd daarna ook gerestaureerd, voorbeeldig ditmaal, door de eigen restauratieafdeling van het Stedelijk. Beide schilderijen hangen sinds de opening van het verbouwde Stedelijk Museum in dezelfde ruimte.

Ecce Homo of Ziedaar, een aap?

Welk kunstwerk?
Een fresco van de volstrekt onbekende kunstenaar Elías García Martínez (1858-1934) in de kerk van de Santuario de Misericordia van Borja dat was aangetast door vocht en schimmels. De goedbedoelde restauratie in 2012 van een 81-jarige amateur-restaurator pakte dramatisch uit. De afbeelding van Christus, met de titel Ecce Homo, was onherkenbaar uitgeveegd tot een kinderlijke afbeelding. De lokale krant vergeleek zijn 'iconische' gezichtsuitdrukking met een varken. Een 'krijtschets van behaarde aap in een slechtzittende tuniek', aldus de BBC.

En, was het nog te herstellen?
Nee. Maar de nieuwe versie van Ecce Homo werd een instant hit. Van commentaren op internet ('een reflectie van de politieke en sociale situatie van onze tijd') tot persiflages van alle bekende schilderijen met 'iconische gezichtsuitdrukkingen'. Het bezoekersaantal van het voorheen onbeduidende kerkje schoot omhoog tot 40.000 dat jaar. De 81-jarige amateurschilderes eiste een deel van de extra inkomsten, voor een liefdadig doel.

Links het origineel van de Spaanse schilder Martinez, rechts de poging die een amateur-restaurateur deed om Christus te herstellen. Beeld AP
Links het origineel van de Spaanse schilder Martinez, rechts de poging die een amateur-restaurateur deed om Christus te herstellen.Beeld AP

Soft focus over Da Vinci

Welk kunstwerk?
Een schilderij van de hand van de meester, Leonardo da Vinci, uit het Louvre, waarop St. Anna met Maria en kind staat afgebeeld. De restauratie in 2011 zou 'te Engels' zijn uitgevoerd, waardoor de kleuren veel te licht uitpakten, met een soort soft focus erover heen. Twee adviseurs van het museum stapten op na ophef over de restauratie.

Weten ze daar dan niet hoe ze een waardvolle Da Vinci moeten restaureren?
Jawel, maar ook hier kunnen smaken verschillen. Da Vinci's schilderijen zijn door de eeuwen heen verschillende malen gerestaureerd met wisselend succes. Dat is niet altijd onkunde, want het onderscheid tussen vervuilingen of resten van historische materialen is vaak heel lastig te maken. Restauratoren kunnen soms met moeite de originele verfsoorten construeren, laat staan de manier waarop deze vervolgens door de eeuwen heen verouderen. Maar niets doen is ook geen optie. De technieken en materialen die Da Vinci bijvoorbeeld gebruikte bij Het Laatste avondmaal (het is geen echte fresco, maar geschilderd op een droge muur met verschillende lagen eroverheen) zorgden ervoor dat de afbeelding zestig jaar later al bijna was geruïneerd. Pas in de vorige eeuw werden eerdere mislukte restauraties uit de 18e en 19e eeuw grondig aangepakt. Toch zijn grote delen van de afbeelding niet langer origineel, maar hersteld met een aquareltechniek.

Leonardo Da Vinci, St. Anne met Maria en kind Beeld trouw
Leonardo Da Vinci, St. Anne met Maria en kindBeeld trouw

Moderne kunst, of toch afval?

Welk kunstwerken?
Contemporaine kunstenaars spelen graag met het afval van de moderne tijd in hun kunst. Gevaarlijk, want het onderscheid met echte rommel voor de schoonmakers van het museum is dan niet altijd duidelijk, zo bewijzen enkele incidenten van de laatste jaren. Een medewerker van de Eyestorm Gallery in Londen verpestte in 2001 een werk van Damien Hirst. Wat voor hem een stapel bierflessen, asbakken en koffiekopjes leek, rijp voor de vuilniszak, bleek onderdeel van de expositie. Een medewerk van Tate Britain gooide drie jaar later om dezelfde reden een tasje afval weg naast een kunstwerk, maar het tasje bleek onderdeel van het werk van Gustav Metzger. De titel van de expositie was wellicht al een vooruitwijzing: '"Recreation of First Public Demonstration of Auto-Destructive Art". Ook het uiterlijk van kunstwerken kan schoonmakers aanzetten tot actie; zo poetste een medewerker van een Duitse kunstgalerie in de jaren tachtig een badkuip schoon, maar de vieze staat van het ding was juist zo bedacht door kunstenaar Joseph Beuys.

En, wat gebeurde er met die schoonmakers?
Dat vermeldt de geschiedenis niet. Maar nieuwe lege bierflesjes zijn natuurlijk zo gevonden.

Moderne kunst of afval? Beeld ap
Moderne kunst of afval?Beeld ap
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden