Rajae El Mouhandiz brengt een ode aan de vrouw

Rajae El Mouhandiz: ‘Ja, ik prijs me zeer gelukkig dat ik in Nederland woon.’ Beeld Inge van Mill

Rajae El Mouhandiz brak toen ze vijftien jaar was met haar familie, die haar keuze voor de kunst niet accepteerde. Toch is haar eerste solovoorstelling Thuis Ontheemd #2 een ode aan haar moeder en surrogaatoma Mia. En aan alle vrouwen die strijden voor emancipatie.

Drie voorbeelden had ze als kind. Van haar moeder leerde film- en theatermaker Rajae El Mouhandiz zorgen en zwijgen. De analfabete Habiba cijferde zichzelf weg. Eerst voor haar man, een gastarbeider op leeftijd, en na haar scheiding voor haar vijf kinderen.

Mia, de gepensioneerde apothekersassistente die zich als een soort oma over het jonge meisje en haar zusje ontfermde, deed juist waar ze zelf zin in had. Ze ging en stond waar ze maar wilde, zo leek het, en bezat zelfs een ­eigen auto.

En tot slot balletjuf Hennie, die toonde dat je als kunstenares heus kon rondkomen.

De drie belangrijkste figuren uit de jonge jaren van El Mouhandiz vertelden totaal verschillende verhalen over wie of wat een vrouw kan zijn, demonstreert ze in haar eerste solovoorstelling Thuis Ontheemd #2. Nummer twee inderdaad, #2, want het spel is voortgevloeid uit een eerder theaterstuk met dezelfde naam.

El Mouhandiz wil de ruimte laten zien die vrouwen mogen en kunnen innemen in de wereld. Ze staat stil bij het geringe aantal vrouwelijke film- en radiomakers, en noemt sterke vrouwen als Aletta Jacobs en olympisch schermster Ibtihaj Muhammad.

Maar het grootste deel van Thuis Ontheemd #2 gaat over het levensverhaal van El Mouhandiz zelf. Door een raamvertelling van monologen laat de theatermaakster zien hoe drie vrouwen – haar moeder, ‘adoptie-oma‘ Mia en El Mouhandiz zelf – dezelfde gebeurtenissen verschillend hebben ervaren.

El Mouhandiz voelde zich lange tijd ontheemd. De half Marokkaanse, half Algerijnse artiest werd in maart 1979 geboren in Larache, een plaats aan de noordkust van Marokko. Negen maanden later verzamelde haar moeder haar vijf kinderen en spullen en vertrok het jonge gezin naar Nederland.

Ballet

Vader El Mouhandiz, een gastarbeider bij Philips, woonde hier al. Hij was een notoire schuinsmarcheerder, wordt duidelijk in het stuk, een met losse handjes bovendien. Toen El Mouhandiz drie jaar oud was, scheidden haar ouders en verhuisde ze opnieuw met haar moeder, zussen en broers.

In de flat in het Amsterdamse Osdorp kwam moeder haar bed amper uit. En het bleef er hard aan toe gaan. El Mouhandiz ving als jongste de meeste klappen. Alleen op momenten waarop het jonge meisje kon dansen of muziek maken voelt ze zich eventjes thuis.

Vier jaar was El Mouhandiz, toen ze met een klasgenootje mee mocht naar ballet en voor het eerst klassieke muziek hoorde. En op haar achtste ontmoette ze surrogaatoma Mia, die haar niet alleen wekelijks ophaalde om haar mee te nemen naar haar eigen huis, maar El Mouhandiz ook zakgeld gaf waarvan het meisje cassettebandjes kon kopen.

Net als bij dansjuf Hennie voelde de zangeres zich veilig bij Mia. Maar toen El Mouhandiz op haar vijftiende besloot te breken met haar familie om artiest te worden, een vak dat haar moeder en broers ten strengste afkeuren, gaf ook haar ‘oma‘ niet thuis. El Mouhandiz belandde in een safehouse, kreeg een schuilnaam. De drie jaren daarop woonde ze bij tien pleeggezinnen en kindertehuizen.

Beeld Inge van Mill

Nu leeft de kunstenares in Rotterdam. Ze voelt zich thuis, zowel in haar woonplaats als in haar leven. “Ik wil niet als een geitenwollen sok klinken, maar het voelt alsof de lente is aangebroken. Alsof de zon eindelijk is gaan schijnen, nadat ik als artiest lange tijd zaadjes heb geplant.”

Op haar zestiende werd El Mouhandiz als eerste Marokkaanse student toegelaten tot het conservatorium, waar ze na vier jaar voortijdig stopte. In plaats van te studeren trok ze de wereld over, maakte ze albums, een korte film en theater met gesluierde moslimvrouwen. Ze kreeg beurzen in binnen- en buitenland en belandde als enige Nederlandse in een lijst van invloedrijkste moslims ter wereld.

“Mijn werk en ik worden nu gezien. Blij ben ik, dat ik dingen heb mogen meemaken in het leven. Ook die donkere gebeurtenissen. Jarenlang heb ik gezwegen over mijn jeugd, maar nu ik bijna veertig word sta ik er zo ver vanaf dat ik zonder oordeel naar mijn moeder en adoptieve oma kan kijken. Ik besef dat zij ook maar deden wat hen goeddunkte.”

Feministisch pamflet

El Mouhandiz ervoer het maken van Thuis Ontheemd #2 als confronterend. “Maar het gaf me ook kracht. Met deze voorstelling wil ik laten zien dat mensen uit meer dan een verhaal bestaan, iets wat belangrijk is in onze sterk gepolariseerde samenleving. Want ik ben ook Mia, juf Hennie en Khadija, de eerste vrouw van de profeet Mohammed waarover ik vertel in het stuk.”

De voorstelling is bedoeld als feministisch pamflet, stelt El Mouhandiz. “Hoewel het soms lijkt alsof vrouwenemancipatie is geslaagd, bestaan er nog altijd een heleboel plekken waar vrouwen geen ruimte hebben om te zijn. Soms letterlijk, denk bijvoorbeeld aan de 18-jarige Saoedische Rahaf Mohammed Mutlaq Al-Qunun die vastzit in Thailand, nadat ze daarheen vluchtte voor haar familie. Maar ook als we kijken naar de kloof tussen het loon van mannen en vrouwen in Nederland.”

El Mouhandiz hoopt dat haar voorstelling de mensen verwondert. Dat haar publiek na het vallen van het doek nadenkt over wie voor hen deuren hebben opengezet. Dat de toeschouwers dankbaarheid voelen voor vrouwen die streden en strijden voor emancipatie. “Thuis Ontheemd #2 is ook een ode aan de vrouw.”

Geen contact

Zelf ervoer ze dankbaarheid toen ze een aantal jaar geleden Marokko bezocht. “Ik ontdekte dat ik er overal een man voor nodig had. Ik werd dagelijks lastiggevallen en moest me in allerlei bochten wringen om hele normale dingen te regelen. ‘Vrouw’ was mijn hoofdidentiteit, als individu voelde ik me totaal niet serieus genomen. Terwijl ik in Nederland gewoon ‘ben’. Ja, ik prijs me zeer gelukkig dat ik hier woon.”

Haar moeder noch haar adoptieve oma komen kijken naar Thuis Ontheemd #2. Met haar familie heeft El Mouhandiz geen contact. “Toch heb ik rust in mijn systeem, van een afstand zend ik ze liefde. Dat ik dat kan heeft te maken met ouder worden, maar ook met het feit dat mijn vader twee jaar geleden contact met me heeft opgenomen. Sinds de scheiding had ik hem niet meer gezien.”

Hij lag op sterven, kreeg ze via een familielid per e-mail te horen, en wilde zijn jongste dochter nog een keer zien. “Na een periode van bellen ben ik met mijn neef naar Marokko gegaan om hem op te zoeken. Eén maaltijd hebben we samen genuttigd, een pot muntthee, een schaal koekjes. Ik heb hem alle vragen kunnen stellen die ik wilde.”

Zeven weken na de ontmoeting overleed hij. “Maar mijn hart is weer kalm. Want wat ik zag was niet dat monster uit de verhalen die ik toen ik klein was over hem had gehoord. Ik zag een man die zijn jongste dochter om vergeving vroeg. In drie uur tijd heb ik genoeg liefde gekregen voor de rest van mijn leven.”

Voor meer informatie en tickets, zie ­rajae.nl.

Lees ook:

Lachen om racisme? Theatermakers George & Eran vinden dat dit gewoon moet kunnen

Grappen maken over racisme: dat is een heikele zaak. Maar in de voorstelling ‘George & Eran worden racisten’ gaan alle remmen los. Humor mag pijn doen, vinden George Tobal en Eran Ben-Michaël. “We moesten de grens opzoeken én er overheen gaan. Want daar zit de spanning.”

Fidan Ekiz: ‘Het huidige feminismedebat wordt vervuild door aanstellerig geneuzel’

De vrouwenbeweging van nu mist perspectief, stelt Fidan Ekiz. Voorvechters van de eerste en tweede feministische golf, díe hadden pas reden tot onvrede. In de tv-serie ‘Vrouw op Mars’, nog altijd te zien via NPO Start, dook ze in de geschiedenis van vrouwenemancipatie in Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden