Review

Radicaal intellectualisme durft ook minachting te tonen

,,Moderniteit dringt binnen, niet door de loop van een geweer maar dankzij radio's, tv's, internetverbindingen, kranten, boeken en het woord van intellectuelen. 'Sapere aude! Durf te denken!' is een motto dat veel bedreigender is voor het traditionalisme dan 'We zullen ze hebben!'' De Rotterdamse hoogleraar ethiek Theo van Willigenburg reageert op Luuk van Middelaars essay 'Et voilà: de moderniteit' van 1 december. En op het progressieve antwoord dat Ruud Koole vorige week gaf. ,,We moeten openlijk durven zeggen dat er wereldvisies en culturen zijn waar we geen enkel respect voor hebben.''

Toen ik twee maanden geleden de tv aanzette dacht ik dat ik in een speelfilm over de bijbelse aartsvaders Abraham, Izaük en Jacob was terechtgekomen. Ik zag drie oude mannen met baarden en gewaden, met volgepakte ezeltjes een kale berg afkomen. En even later zag ik een groep begeesterde jonge mannen met prachtige zon-donkere koppen, gekleed in witte mantels en met sandalen aan hun voeten die zo thuishoorden in een van die beroemde Jezus-films uit de jaren zeventig. Ook zij waren met een os en een ezel en wat paarden op weg door een ruig bijbels landschap.

Ik keek natuurlijk naar Afghanistan, naar vluchtelingen en groepjes soldaten op drift, maar onwillekeurig kwamen alle beelden uit de kinderbijbel van vroeger mij voor de geest. Het zegt veel over de wereld waar de Amerikaanse soldaten bezig zijn de haarden van het terrorisme te bestrijden. Het is een wereld van tot de tanden bewapende woestijnkrijgers en van vergaderingen van stamoudsten. Een wereld van eer en bloedwraak, van hiërarchie en etnische banden die sterker zijn dan nationale structuren en internationale rechtsregels. Het is ook een wereld van uitzonderlijke schoonheid, van lemen steden in uitgestrekte vlaktes tussen de ruige bergen. Een wereld van taaie overlevers.

In die wereld - noem het een pre-

moderne wereld - tel je, zo lijkt het, alleen mee wanneer je kunt vechten. Met mannelijke kracht en geweld kun je wat bereiken. Het is een wereld waar de Amerikaanse en Engelse (en ook een beetje 'Nederlandse') bommen effectief lijken te zijn. In amper een maand tijd werden de Taliban immers verdreven uit hun machtsposities.

Maar betekent dat ook dat bommen en geweld het modernisme zullen brengen in Afghanistan, of - nog verdergaand - het islamistisch terrorisme zullen uitroeien? Luuk van Middelaar denkt van wel, zo blijkt uit zijn prachtig geschreven maar weinig doordachte stuk van zaterdag 1 december. Net als Napoleon met zijn legers de vrijheidsgedachte van de Franse Revolutie verspreidde, zo zouden mensenrechten ingevoerd kunnen worden dankzij de inzet van Amerikaanse en Britse commando's in het primitieve Afghanistan. De Russen wisten wel hoe dat moest, zegt Van Middelaar: ,,Toen ze met revolutionair elan in de jaren twintig de Centraal-Aziatische republieken Tadzjikistan en Oezbekistan veroverden, hebben ze met geweld een modernisering geforceerd: mannen werd de baard afgesneden, polygamie verboden, vrouwen de sluier afgerukt, en als de Sovjets een gesluierde vrouw op straat zagen lopen, zetten ze haar echtgenoot in de gevangenis. Zo moet dat! En dat is geen onderdrukking, maar bevrijding.''

Moet het zo? Van Middelaar heeft gelijk dat het westerse denken, het hooghouden van fundamentele waarden, lijdt aan een vreselijk gebrek aan zelfbewustijn en offensiviteit. Ik denk dan aan die Nederlandse ministers die ergens verontschuldigend de mensenrechtensituatie aankaarten (want dat moest van de Tweede Kamer), of aan kamerleden die menen dat het veel te gemakkelijk en te eenzijdig is om te denken dat vrouwen in Afghanistan en Pakistan worden geminacht en achtergesteld. Die burka is misschien wel juist uitdrukking van respect voor de waardigheid van de vrouw. Bullshit natuurlijk. Zelfs geharde feministen die vinden dat elke begerige blik van een bouwvakker gelijkstaat aan misbruik zullen niet pleiten voor een totale bedekking van vrouwelijk schoon. Natuurlijk niet, want dat is juist toegeven aan de alleenheerschappij en zeggingsmacht van de mannen in het publieke domein. Maar heeft Van Middelaar gelijk dat het, indien nodig, beter is om basale mensenrechten af te dwingen met bommen en granaten, dan rustig te wachten tot de Afghaanse stammenwereld zich langzamerwijs ontwikkelt tot datgene wat wij als westerling - terecht - een fatsoenlijke samenleving achten?

Ik mis in zowel de analyse van Luuk van Middelaar als in de brave politiek-correcte reactie van PvdA-kopman Ruud Koole een voor de hand liggend onderscheid, namelijk het onderscheid tussen pre-moderniteit en fundamentalisme. Het primitieve wereldbeeld van de aartsvaders in Afghanistan wordt onbekommerd in één adem genoemd met de hightech- haat van Osama bin Laden. En al ligt dat misschien voor de hand, ook het oertraditionalisme van Bin Ladens gastheren, de Taliban, wordt vanzelfsprekend gelijkgeschakeld met het fanatieke utopisme van Al Kaida. De Taliban verkondigden een verbeten traditionalisme, een vastklampen aan extreem geïnterpreteerde aloude waarden en oude zekerheden. Daarmee hoorden de Taliban enerzijds thuis in Afghanistan, maar anderszijds was het de Afghanen ook vreemd en onwelkom. Net zoiets als wanneer ds Doornbos neerstrijkt in Staphorst en daar oproept om terug te keren naar het 'geloof der vaderen', of wanneer pater Koopmans zijn anti-abortuscaravan parkeert voor een rooms-katholieke kerk in Geleen. De goede gelovige vindt dat veel te ver gaan, maar het sluit ergens wel aan bij het eigen gedachtegoed.

Het hightech-terrorisme van Osama bin Laden lijkt echter nog veel minder thuis te horen in de premoderne woestijnwereld rondom Kabul en Kandahar. Ik begrijp dat het Al Kaida-netwerk en de ideologie van islamistische fanaten uit de Arabische hoek nauwelijks geaccepteerd werden in het pre-moderne Afghanistan, ook al hadden Bin Laden en de zijnen zich uit Arabische nostalgie (en uit veiligheidsoverwegingen) teruggetrokken in deze nomaden-staat. Bij Bin Laden is dan ook niet zozeer sprake van een extreem traditionalisme en conservatisme, maar eerder van een modern fanatisme en fundamentalisme. Bin Laden en de zijnen worden gedreven door haat en hun boodschap wordt niet zozeer gekenmerkt door primitief traditionalisme als wel door een geheel eigen sjablonisering van de wereld. In die wereld is Amerika de 'Grote Satan', zijn Israëliërs 'Vuile Joden' en zijn niet alleen westerlingen, maar ook alle Arabische leiders die met het Westen samenwerken 'Godvergeten Heidenen'. En El Kaida kent maar één doel: de reiniging van het heilige territorium der islam. Bin Laden wil dat de heidense kruisvaders vertrekken uit Saoedi-Arabië en de Joden worden verdreven uit Palestina. En daartoe worden alle middelen van een hypermoderne terroristische oorlogsvoering ingezet. Want in een fundamentalistische visie heiligt het doel altijd de middelen.

Conservatisme en traditionalisme enerzijds en moderne haat en fundamentalisme anderzijds. Hoe moeten we daarop reageren? Het lijkt erop dat traditionalisme niet bestreden kan worden met bommentapijten en met geweld afgewongen veranderingen van levensstijl. Het afsnijden van baarden en het afrukken van sluiers zal het hart van mensen niet veranderen; alleen nieuwe ideeën en inzichten kunnen dat bereiken. Moderniteit dringt binnen niet door de loop van een geweer, maar dankzij radio's, tv's, internetverbindingen, kranten, boeken en het woord van intellectuelen. 'Sapere Aude! Durf te denken!' is een motto dat veel be-

dreigender is voor het traditionalisme dan Luuk van Middelaars 'We zullen ze hebben!' Zo'n 'verlichtingsstrategie' sluit niet uit dat het geweer soms nodig is om de vrijheid van denken - wanneer die eenmaal verworven is - te beschermen. Kogels zijn soms nodig om een democratie overeind te houden. En de 'open samenleving' moet soms vuile handen maken om de verworven vrijheden te verdedigen. Maar het maken van vuile handen is altijd een verlies. Militair geweld, hoe nodig ook, is altijd een nederlaag. Het inleveren van burgerrechten om de rechtsstaat te beschermen, is altijd een pijnlijke paradox. Dat wordt helaas niet altijd beseft door politici en commentatoren die - 'na 11 september' - pleitten voor het opslaan van ieders vingerafdruk of DNA (ook handig tegen dieven en verkrachters). 'Wie niets op zijn geweten heeft, heeft daarvan toch niets te vrezen?' Wie onbekommerd de beginselen van het strafprocesrecht overboord wil zetten, beseft niet wat voor grote nederlaag we al hebben geleden door zo'n ondermijning van de rechtsstaat serieus in overweging te nemen.

Mag geweld soms nodig zijn om moderniteit te beschermen, geweld is het slechtste middel om moderniteit tot stand te brengen. Ideeën, idealen, kritiek op wat 'altijd zo heeft gehoord', voorstellingen van wat mogelijk is - ver voorbij wat 'bij ons' normaal wordt geacht - zijn de breekijzers van de Verlichting. Daarom ook moeten meisjes in Afghaanse en Pakistaanse gemeenschappen analfabeet blijven: leeskunst is gevaarlijk! Gevaarlijker dan een geweer. Wie kan lezen, kan achter ideeën komen die het vanzelfsprekende ondermijnen. Wat doen traditionalisten zoals de ongeletterde plattelandsguerrilla's van de Algerijnse GIA? Ze vermoorden eerst alle intellectuelen, onderwijzers, journalisten en onafhankelijke denkers. Denken is gevaarlijk, levensgevaarlijk en daarom is alles wat tot denken aanzet ook gelijk het beste voertuig op weg naar modernisering. Wat van ons gevraagd wordt, is om onbekommerd van dit voertuig gebruik te maken. In zijn beroemde opstel Was ist Aufklürung? schetst Immanuel Kant de menselijke conditie als een voortdurend worsteling om haat en barbarij af te schudden en vrijheid en verdraagzaamheid te veroveren. Vrijheid om zelf te denken, om te twijfelen aan religieuze en politieke instituties. 'Met vrijheid', zo schrijft Kant, 'bedoel ik de vrijheid om publiekelijk in alle zaken gebruik te mogen maken van je eigen verstand'. Kant geloofde dat mensen alleen aan die vrijheid waardigheid en respect kunnen ontlenen. Caesar non est super grammaticos. Daarom moeten we openlijk durven zeggen dat een bepaalde cultuur of godsdienst afhankelijkheid en cliëntisme institutionaliseert, vrouwen verdrukt, racisme aanmoedigt en de rede minacht. De multiculti-voorzichtigheid die spreekt uit de woorden van partijvoorzitter Ruud Koole verhult dat er wereldvisies en culturen zijn waar we geen enkel respect voor moeten hebben. Radicaal intellectualisme durft ook minachting te tonen.

Osama bin Laden is niet bang voor intellectuelen. Integendeel, hij draagt zijn boodschap met verve uit, verkondigt heldere standpunten en theorieën en maakt daarbij gebruik van de allermodernste communicatie-apparatuur. Bin Laden wordt gedreven door haat. Zulke gedrevenheid is niet nieuw. De aanslagen in New York en Washington zijn daarom - afgezien van hun gruwelijke impact - niet een unieke gebeurtenis of 'keerpunt' in de geschiedenis. De haat die aan dit terrorisme ten grondslag ligt, lees ik ook op het van woede verwrongen gezicht van die protestantse vader in Belfast die de achtjarige leerlingen van een katholieke meisjesschool stond uit te schelden voor 'hoer' en 'slet'. Het is dezelfde fanatieke houding die je in de Verenigde Staten vindt bij militante anti-abortus-activisten, bij rabiate anti-overheidsdenkers, en blinde racisten. We vinden hier dezelfde sjablonisering als in het denken van Bin Laden, de fanatieke wil om het eigen territorium te zuiveren van het heidense en ook die behoefte om de heilsboodschap uit te dragen via internet en rechtvaardigende video-boodschappen.

Wat Luuk van Middelaar vergeet is dat die haat, die sjablonisering, die bewustzijnsvernauwing, niet zozeer verbonden is met achterlijkheid en traditionalisme maar net zo goed thuishoort in onze moderne samenleving. In Groot-Brittannië, Amerika's trouwste maatje in de strijd tegen het terrorisme, terroriseren gretig gelezen tabloids het leven van weerloze individuen. Nergens is shaming and blaming zo'n vanzelfsprekend beoefende volkssport. Om van de voelbare homofobie onder Engelsen nog maar te zwijgen. En zelfs in ons liberale, verlichte, homovriendelijke Nederland sjabloniseren wij naar hartelust goed en kwaad. Blinde angst en haat kunnen het hart van elk mens veroveren. Fanatisme kan van iedere groep mensen bezit nemen. Ook zonder aanmoedigingen van Willibrord Frequin vliegen er stenen door de ruiten bij vermeende 'zedendelinquenten' (net als 'pedofilie' of 'kinderporno' één van de meest gesjabloniseerde termen van deze tijd: wat er precies mee wordt aangeduid, is onduidelijk en ruim genomen, maar het is in ieder geval iets gruwelijk slechts), en de 'politieke correctheid' dreigt in intellectuele kring soms ronduit fundamentalistische trekken aan te nemen. Ook wij willen graag ons heilige territorium zuiver houden, zowel in onze kinderrijke Vinex-wijk als in ons politieke debat met zijn zelfopgelegde netheid en braafheid.

Misschien dat het besef van de altijd sluimerende mogelijkheid van fundamentalistisme en haat - ook onder ons - de fermheid waarmee wij de Bin Ladens tegemoet treden, aantast. Misschien maakt het ons onzeker, net zoals de Amerikanen, die bij elke aanslag altijd moeten denken: komt het uit eigen kring (een McVeigh) of komt het van buiten? Maar dat is dan een onzekerheid die berust op zelfkennis, niet op een vermeend anti-Amerikanisme of een verondersteld gebrek aan zelfrespect van de westerling. Om het eens op zijn zondagsschools te zeggen: Bin Laden schuilt uiteindelijk ook altijd onder ons en in ons en niet alleen in de grotten van Tora Bora. Dat maakt de strijd tegen het terrorisme zo complex.

Daarmee bedoel ik niet een goedkoop egalitarisme van het kwaad te verkondigen: we zijn allemaal wel eens vreselijk fout! Wie zonder zonde is werpe de eerste steen! Dat is het misverstand in de gedachte dat Amerika net zoveel boter op zijn hoofd heeft als Bin Ladens Al Kaida. Sjablonen en fanatisme kunnen ook het verstand van de verlichte westerling verduisteren, kunnen zelfs democratische regeringen aanzetten tot middeleeuwse maatregelen, maar het heeft niet - zoals onder het islamisme - hele culturen geïnfecteerd. Het fundamentalisme en de haat dreigt in sommige landen deel te worden van de publieke cultuur. Hoe komt het dat een van de meestverbreide geruchten in de Arabische wereld luidt dat de aanslagen op de Twin Towers en het Pentagon zijn gepleegd door de CIA en de Mossad om op die manier de Arabische wereld in diskrediet te brengen. Hoe komt het dat een overgrote meerderheid van de bevolking, miljoenen mensen, dat gerucht geloven? Het komt omdat ook daar Bin Laden uiteindelijk onder en in velen schuil gaat. Het verschil met het Westen is echter dat je zoiets daar niet openlijk kunt zeggen, zonder je verdere leven in een kerker te moeten slijten. Een stuk als dit zou daar de krant natuurlijk nooit halen. Onverdraagzaamheid is iets dat hele culturen en volken kan bevangen en gevangen houden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden