Boekrecensie

Rachel Cusk dwingt de lezer in de rol van de schrijver - en dat wringt

Rachel Cusk. Beeld AFP

Ook in het laatste deel van Rachel Cusks scheidingstrilogie moeten we het verhaal van Faye zelf bedenken.

Na de romans ‘Contouren’ en ‘Transit’ is ‘Kudos’ het laatste deel van de ‘scheidingstrilogie’ van Rachel Cusk, waarin ze het leven ná de scheiding van schrijfster Faye beschrijft.

Deze Faye is een transparante - haast onpersoonlijke - verteller die steevast op reis is naar iets literairs in een warm buitenland, en onderweg de levensverhalen optekent die anderen haar vertellen. Faye is enkel het oog dat waarneemt, ze heeft en geeft geen blik op zichzelf. Opvallend is dat waar zij ook komt, vreemden haar de meest intieme zaken beginnen te vertellen.

Waar Cusk in ‘Contouren’ - door de verhalen van passanten - de contouren van Fayes nieuwe leven zichtbaar maakt, wordt in ‘Transit’ haar net gekochte huis verbouwd en zo letterlijk en figuurlijk de transitie naar Faye’s nieuwe leven beschreven.

In ‘Kudos’ is Faye tot verbazing van haar vriendenkring - want waarom laat ze zich opnieuw vastketenen? - hertrouwd, zijn haar zoons in de pubertijd, en als ze een telefoontje krijgt van haar oudste, die zijn laatste dag op de middelbare school heeft doorgemaakt, begrijpen we dat ze vaker niet dan wel thuis is.

De roman begint met Faye in het vliegtuig, op weg naar een literair congres in een land dat op Italië lijkt. Ze luistert naar een medepassagier die haar vertelt dat hij zijn hond - met wie hij haast een hechtere band voelde dan met vrouw en kinderen - net in zijn eentje begraven heeft, en nu zijn familie achterna reist. Faye ziet dat de man levendiger wordt terwijl hij praat en dat zijn ontreddering en verwildering plaatsmaakt voor ‘het vriendelijke masker’ van de verteller. Ze krijgt de indruk dat het om verhalen zonder angel gaat omdat hij ze eerder en graag had verteld.

Hiermee is de toon gezet.

Actievere rol

In ‘Kudos’ heeft Faye gelukkig wel een iets actievere rol dan in de eerste twee delen, ze zegt weleens wat terug, zo zou je af en toe best van een dialoog kunnen spreken. Al geeft Cusk dialogen nooit direct weer.

Het lijkt alsof ze Faye met ‘Kudos’ meer de wereld in wil schrijven, haar meer de identiteit wil geven waar ze naar op zoek is, maar nog altijd komen we erg weinig van haar te weten. Wat vindt ze nou, wat voelt ze, wat drijft haar? Dat moeten we zelf bedenken en dat proberen we ook. Cusk is en blijft een voortreffelijk schrijver die goed weet waar ze ons hebben wil en hoe ons daar te krijgen.

Omslag Kudos

Cusk heeft door deze gezichtsloze verteller te kiezen waarschijnlijk een tegenovergestelde leeservaring willen bereiken aan wat we doorgaans ervaren bij een roman. In plaats van te mogen verdwijnen in de belevingswereld van een personage, moet de lezer het verhaal van Faye gewoon zelf bedenken. Zo dwingt ze ons in de rol van de verhalenmakers die we allemaal zijn én daarmee maakt ze het thema - het belang van het vertellen van verhalen - inzichtelijk. Kloppen de verhalen die we maken eigenlijk wel? Vertellen we ze alleen maar om onszelf gerust te stellen? Is het überhaupt mogelijk om met taal de werkelijkheid te benaderen? Of is taal per definitie onoprecht? Hoe benader je ‘de ware realiteit’ het dichtst met woorden?

Ongrijpbare werkelijkheid

Dat Faye in elk geval een begenadigd vragensteller moet zijn blijkt wel uit de supergedetailleerde levensverhalen die iedereen haar vertelt. Allemaal even uitgebalanceerd. Beeldend. Diepgaand. Filosofisch.

Hierbij vergeet ik voor het gemak dat het niet de personages zijn, maar dat het Faye zelf is die hun verhalen opschrijft, we zien alles nadrukkelijk via haar blik, en alleen zij is het dus die hiermee het grotere verhaal construeert. Zij ís al die verhalen.

Cusk heeft met ‘Kudos’ mogelijk een eerbetoon willen schrijven aan de ongrijpbare werkelijkheid, maar ik had Faye uiteindelijk maar wat graag aan haar haren het verhaal in willen sleuren. En dat zou weleens precies Cusks bedoeling kunnen zijn.

Oordeel: Cusk dwingt de lezer in de rol van de schrijver en dat wringt

Rachel Cusk
Kudos
Vert. Marijke Versluijs. De Bezige Bij; 224 blz. € 19,99

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Meer recensies leest u hier.

Lees ook: 

Schrijver Rachel Cusk: ‘Lezer, schenk geen aandacht aan mij, maar aan uzelf’

De boeken van Rachel Cusk over moederschap, huwelijk en echtscheiding zijn scherp en geestig, maar ook omstreden. Jann Ruyters sprak de schrijver vorig jaar uitgebreid over hoe ze zichzelf vond na haar eigen scheiding én haar schrijverschap opnieuw uitvond.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden